Mü'minûn kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Mü'minûn Sûresi'nin ilk âyetleri, mü'minlerin vasıflarını ve âkıbetlerini ele alırken, "mü'minûn" kelimesi "îmân edenler" ma'nâsına gelir. Îmânın genel tanımı "dil ile ikrâr, kalp ile tasdîk" şeklinde yapılırken, özelde Hakk'ın "Mü'min" esmâsının insân aynasında tecellî etmesi olarak açıklanır. Hakîkî îmâna ulaşmak için seyrin dört kapısı bulunur:

1. İslâm Mertebesi (Teslîmiyet): Bu ilk kapı, inancın dil ile beyân edilmesi ve şerîatın beş şartının yerine getirilmesidir. Bu mertebedeki kişiye "Müslüman" denir.
2. Îmân Mertebesi (Tasdîk): Kişi sâlih amellerle ve temiz bir niyetle yoluna devâm ettiğinde, dilindeki ikrârı kalbi de tasdîk etmeye başlar ve "mü'min" olur.
3. İhsân Mertebesi (Müşâhede Bilinci): Seyrine ve çalışmalarına devâm eden sâlik, Hakk'ın her an kendisini gördüğü bilincine ulaşır ve "muhsîn" adını alır. Bu üç mertebedeki îmân anlayışı "isneyniyyet" yani "ikilik" üzerinedir; "Hakk" ve "kul" olarak iki ayrı varlık vehmine dayanır.
4. Yakîn Mertebesi (Vuslat): "Çık aradan kalsın yaradan" hükmüne uyarak ikiliği bire düşüren ve Hakk'a dâir şüphesiz bir ilme, "ikân"a yani "yakîn"e ulaşan kişi, Hakk'a vâsıl olur ve "ârif"lerden sayılır. Bu mertebeye ulaşıncaya kadar kişi "lâfzen mü'min" iken, yani taklîdî îmân sâhibiyken, buraya varınca "Hakk'an mü'min" olur ve Hakk esmâsının zuhûru hâline gelir. Hz. Hârise'nin "Hakkan mü'min olarak sabahladım" sözü, bu tahkîkî îmânın en net târifidir.

Yakîn mertebesi kendi içinde üç aşamada incelenir:

• İlme'l-yakîn: Hakîkati ilmî yoldan, delîl ve burhân ile bilmektir. Ateşin dumanından varlığını anlamak gibi.
• Ayne'l-yakîn: Hakîkati bizzat müşâhede etmektir. Ateşi gözle görmek gibi.
• Hakka'l-yakîn: Hakîkati bizzat yaşayarak ve ona vâsıl olarak bilmektir. Ateşe girip onun hakîkatini tecrübe etmek gibi.

Bu mertebeler birbirinden ayrı olmayıp, her biri kendinden öncekini kemâle erdirir. Îmânın bu dört mertebedeki anlayışı ise şöyledir:

• Şerîat mertebesinde îmân: "Kul" ve "Hakk" ikilisi üzerine binâ edilmiştir.
• Tarîkat-esmâ mertebesinde îmân: Duygusallık ve muhabbet üzerinedir.
• Hakîkat-sıfat mertebesinde îmân: İkilikteki tekliği bulmaktır.
• Ma'rifet-Zât mertebesinde îmân: Kendindeki "ulûhiyyet" ve "abdiyyet" mertebelerinin hakkını vererek tek olarak yaşamaktır.

Bu süreç, sâlikin beşerî benliğinden ve nefsânî sıfatlarından kurtularak Hakk'a vâsıl olması ve ilâhî sıfatlarla bezenmesi, yani "felâha ermesi" ile neticelenir. "Felâh", kişinin nefsini mücâhede ve riyâzat ile arındırması, kalbini ma'rifet sularıyla sulayarak vahdet tohumunu ekmesi ve nihâyetinde İnsan-ı Kâmil meyvesini vermesidir.