Zâriyât Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle ilm-i fakrın tahsiliyle başlar. Bu ilim, ne kitap okumakla ne de söz dinlemekle elde edilir; bilakis, mürşid-i kâmilin rûhâniyetinden ve onun tasarrufâtıyla sâlikin rûhuna intikal eder. Mevlânâ'nın "Bizden sonra Mesnevî şeyhlik eder" sözü, kâmillerin eserlerinin dahi ancak onların rûhâniyet tasarrufuyla tesir edebileceğine işaret eder. Sâlikin kalbinde ilm-i fakra dair rumuzlar olsa da, bu rumuzların hakîkati, kalbine şerh-i sadr (göğsün genişlemesi) neticesinde ziyâ vurmadıkça idrâk edilemez. Bu, bir hâldir ki, ancak tatan bilir ve tarifle anlaşılmaz. Zira bu mertebede sâlikin mevhûm varlığı zail olur ve Hakk'ın varlığından başka bir varlık kalmaz.

İkinci olarak, sâlik âfâk ve enfüs arasındaki ilişkiyi idrâk etmelidir. Hz. Mûsâ ve Fir'avn kıssası gibi dış âlemde cereyan eden olaylar, sâlikin kendi varlığında (enfüs) mevcut olan Mûsâ ve Fir'avn'in birer nikâbıdır. Yani, sâlikin rûhu Mûsâ'ya, aklı Hârûn'a, nefsi Fir'avn'e ve nefsânî hevâsı Hâmân'a benzer. Bu idrâk, "Yeryüzünde ehl-i ikân için âyetler ve alâmetler vardır ve nefsinizde de vardır; görmez misiniz?" (Zâriyât, 51/20-21) âyetinin tecellîsidir. Sâlik, bu iki düşmanı kendi içinde aramalı, dışarıdaki suretlere takılıp kalmamalıdır. Zira "eğer nazarı şişeye tutarsan zâyi olursun; zîrâ adedler ve ikilik şişedendir." Asıl olan, nûra nazar etmek ve kesretten vahdete ulaşmaktır.

Üçüncü olarak, sâlikin manevî yolculuğu "Cünun, Fünun, Sükun" mertebeleriyle ifade edilir. Cünun devresi, deryanın dalgalandığı, nefsin arındırıldığı, içteki nefsânî çöplerin temizlendiği bir tefekkür ve ibadet yoğunluğu dönemidir. Bu dönemde sâlik, "Kurb-u Nevafil" ile Hakk'a yaklaşır. Fünun devresi, fenâ makamına doğru ilerleyişi, ilâhî ilimle feyzlenmeyi ve deryada yola çıkmayı temsil eder. Sükun devresi ise, sâlikin artık fiziki güçten düşse de, ilâhî sıhhatının yerine geldiği, sonsuz bir deryanın sakinliği gibi aslına ulaştığı, Hakk'al yakîn mertebesine eriştiği hâldir. Bu mertebeler, suyun buharlaşıp göğe yükselmesi (ilme'l-yakîn), yağmur olup yere düşmesi (ayne'l-yakîn) ve nehrin deryaya ulaşması (Hakk'al yakîn) misalleriyle açıklanır. Sâlik, bu süreçte dışarıdan gelen sözlere ve suretlere takılmadan, kendi bâtınındaki hakîkati keşfetmeye odaklanmalıdır.