Kibir kavramı için Âdemiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Kibir, tasavvuf ahlâkında ana hastalıklar tasnifinin başında yer alır ve en tehlikeli nefs hastalıklarından biri olarak kabul edilir¹. Âdemiyye Fassı'ndaki anahtar işleyiş, İblis'in Hz. Âdem'e secde etmeyişi ve bu reddedişin temelinde yatan büyüklenme halidir. İblis, "ben ondan hayırlıyım, beni ateşten, onu çamurdan yarattın" (A'râf 12) diyerek kendini Hz. Âdem'den üstün görmüş ve bu durum kibrin ilk tezahürü olmuştur. Bu hadise, kibrin "iblisî sıfat" olarak nitelendirilmesine yol açmıştır. Kibrin bu ilk ortaya çıkışı, Hak'a karşı büyüklenmenin ve peygamberlere karşı kibirle nübüvveti tasdik etmemenin bir örneğidir. Kibir, kişinin kendini başkasından üstün görmesi, büyüklenmesi ve bu üstünlüğü çeşitli sebeplere dayandırmasıyla ortaya çıkar. Bu sebepler arasında ilim ("ben âlimim, başkaları câhildir"), mal ("ben zenginim, başkaları fakirdir"), nefs ("ben kâmilim, başkaları noksandır"), soy/şecere ("ailem soylu, başkalarınınki değil") ve cemâl ("ben güzelim, başkaları güzel değildir") gibi unsurlar bulunur. Bu durum, kalbin tedavi edilmesi gereken en önemli hastalıklarından biri olarak görülür ve sülûkun önündeki en büyük engeldir.