Mükâşefe kavramı için Yûsufiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Mükâşefe, sâlikin kalbine inen doğrudan idrâkler olarak tanımlanır ve hadîs-i şerîfteki "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum..." ifadesiyle desteklenir. Bu durum, mücâhedenin bir neticesi olup, sâlik tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hakk ona perdeleri kaldırır.

Mükâşefe dört farklı şekilde ortaya çıkabilir: Birinci tür olan sûrî mükâşefede, sâlik gayb âlemine ait bazı sûretleri, örneğin melekleri veya vefat etmiş velîleri, âlem-i misâlde uykusuz gözlerle müşâhede eder. İkinci tür mânevî mükâşefede ise sûret olmaksızın mânâ idrâk edilir; sâlik bir hakîkati kalbine inmiş gibi anlar ve bu durum ilm-i ledünnînin bir tezahürüdür. Üçüncü tür zâtî mükâşefe, Hakk'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi olup, sâlikin 'gören' değil 'görülen' olduğu bir hâldir. Dördüncü tür mükâşefe-i sır ise sâlikin kendi sırrını, ezelî hakîkatini ve Hakk'la ilişkisinin mahiyetini idrâk etmesidir.

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, 27 Fass içerir ve her Fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır. Yûsufiyye Fassı, Fusûsu'l-Hikem'in dokuzuncu Fass'ı olup "Hikmet-i Nûriyye"yi temsil eder. Ancak verilen kaynaklarda Yûsufiyye Fassı'nda mükâşefe için özel bir anahtar işleyiş doğrudan açıklanmamıştır. Genel olarak tasavvufî hâllerin tahakkuku, sâlikin nefs mertebelerini (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Mardiyye, Sâfiye/Kâmile) aşmasına bağlıdır. Mârifet, kerâmet ve keşf gibi hâller Mülhime mertebesinden itibaren zuhûr edebilir. Bu bağlamda, mükâşefenin de sâlikin nefs mertebelerindeki ilerlemesiyle ilişkili olduğu anlaşılmaktadır.