Mürşid hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Tasavvufî sülûkta nefs mertebeleri, sâlikin mânevî yolculuğunda katettiği aşamaları ifade eder. Mürşidin rolü, bu yolculukta sâlike rehberlik etmek ve onun ilerlemesini sağlamaktır. Kaynaklar, mürşidin himmetinin irşada vesile olduğunu ve bu irşadın şeriat mertebesinde başladığını belirtir¹·². Sâlikin dünyadan geçip Rabbine dönme çabasında öncelikle nefs-i emmâre bilincine ulaşması gerekmektedir¹.

Nefs-i emmâre, kötülüğü emreden, insanı günahlara ve dünyevî arzulara sürükleyen nefs hâlidir⁵. Bu mertebede kendine hâkim olamayan ve yaptığı işlerden pişmanlık duymayan kişi, mürşidin irşadıyla nefs-i levvâmeye ulaştığında şuurlanmaya ve pişmanlık duymaya başlar⁶·⁷. Nefs-i levvâme, sâlikin kötülüklerinden dolayı kendini kınadığı, vicdanının uyandığı ancak nefsî dürtülerin hâlâ var olduğu bir mertebedir (K2-T3 — K2).

Sülûk ilerledikçe, sâlik nefs-i mülhimeye ulaşır. Bu mertebede sâlik, iyi ile kötüyü kalbinden ilhâm yoluyla bilir ve Hak'tan kalbe mesajlar inmeye başlar (K1-272 — K1). Ardından nefs-i mutmainneye erişilir ki bu, kalbin sâkinleştiği, Hak ile huzura erdiği bir mertebedir (K1-530 — K1). Mürşid, bu süreçte dervişin "Azrail'i" olup, hayvani ruhunu kabz ederek yerine insani ruhu nefh eder ve bu nefh ile insani ruhun faaliyeti başlar³.

Nihayetinde, nefs-i sâfiyede sâlik, beşerî varlığından tamamen soyunmuş, hiçlik ve yokluk hâlinde iken, hakikati yönünden tekrar kendi özel ve Hakkanî kimliğine ulaşır⁴. Bu seyr tamamlandığında kişi çalışmasını dış âleme çevirir ve Tevhid idrakini oluşturmaya başlar. Bu makamın anahtarı ve yükselticisi "Fettah" ismidir⁴. Mürşidin himmeti, bu hakikat mertebesinin başlangıcıdır⁴.