Müşâhede'nin Mûseviyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Müşâhede, tasavvuf sülûkunun ileri mertebelerinden olup, mârifetin somut bir tezâhürü ve fenânın eşiğidir. Mûseviyye Fassı'nda bu kavram, Hz. Mûsâ'nın kelîmiyyet makamıyla ilişkilendirilir. Seyr-ü sülûk eden bir sâlik, kontrollü çalışmalarının ardından Hakikat-i Mûseviyye'ye ulaşır ki bu, Tevhîd-i Esmâ üzerinedir². Tevhîd-i Esmâ, Allah'ın isimlerinin tecellîlerinin farklı farklı olduğunu idrâk etme mertebesidir². Bu mertebeye gelindiğinde, sâlikin yolu "Eymen Vadisi"ne düşer ve burada nefsinin nalınlarını çıkararak Hakikat-i Mûseviyye üzere idrâk etmesi beklenir¹. Bu idrâk, Hakk'ın indindeki Hakikat-i Mûseviyye'nin gerçek hâlinin sâlikin özüne ve idrâkine ulaşması demektir¹.

Müşâhede, "ayne'l-yakîn" mertebesiyle doğrudan bağlantılıdır; bu, sâlikin kalp gözüyle Hak'ı görmesi seviyesindeki yakîndir. Mûseviyye Fassı'nda işlenen mu'cize kavramı da bu müşâhede anlayışıyla örtüşür. Mu'cize, tasavvufta peygamberin mahalliyet-i ulûhiyyesinin zorunlu bir tezâhürü olarak görülür. Hz. Mûsâ'nın asâsının yılana dönüşmesi gibi olaylar, Hak'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun bir adıdır. Bu, sâlikin de Hak'ın fiillerini, sıfatlarını ve hatta zâtının tecellîlerini kendi mahalliyetinde müşâhede etmesine benzer bir durumdur. Dolayısıyla, Mûseviyye Fassı, Hakikat-i Mûseviyye'nin Tevhîd-i Esmâ ile olan ilişkisi ve peygamberlerin mu'cizeleri üzerinden müşâhedenin derinlemesine anlaşılmasına bir zemin sunar.