Nefs-i Sâfiye nasıl gerçekleşir?

Nefs-i Sâfiye'ye ulaşma süreci, tasavvuf yolculuğunun en yüksek mertebesidir ve sâlikin nefsini "sâfî" yani arınmış, berrak bir hâle getirmesini ifade eder. Bu süreç, nefsin yedi mertebesi olan emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdıyye, merdıyye ve sâfiye silsilesinin sırasıyla kat edilmesiyle mümkün olur². Her mertebe, bir öncekinin tahkiki ile açılır ve sâlik, bu mertebeleri atlamadan geçmek zorundadır; sâfiyeye varan, geçtiği bütün mertebeleri içermiş olur. Bu yolculukta sâlik, başlangıçta Nefs-i Emmâre'nin süflî yapısından başlayarak, Nefs-i Levvâme'de kendini kınama ve pişmanlık duyma³, Nefs-i Mülhime'de ilham almaya başlama⁴ ve Nefs-i Mutmainne'de kalbinin sâkinleşip huzura ermesi gibi aşamalardan geçer⁵. Nefs-i Sâfiye mertebesine ulaşıldığında, sâlik kendisinde çok büyük değişiklikler müşahede eder; evvelce var zannettiği birimsel varlığının, aslında hiçbir zaman var olmadığını, bunun bir şartlanma ve hayal mahsulü olduğunu anlar⁶. Bu, fenâ makâmından geçip bekâ makâmına ulaşan nefsin, Nefs-i Sâfiye adıyla yeniden doğması anlamına gelir; her azasından ebedi hayat ve bekâbillah sırrı zuhur etmeye başlar¹. Bu mertebede nefs, "sonradan arız olanları terk etmek, kendi özel hâli ile saf kalan" bir hâl alır⁷·⁸. Nefs-i Sâfiye aynı zamanda nefs-i zekiyye, nefs-i tezkiye ve nefs-i kamile olarak da adlandırılır ve Ademiyet mertebesi, bir bakıma safiyullah mertebesidir⁹·¹⁰. Bu hâl, Nefs-i cüzzün kül olması ve nefsin Safi hale gelerek Nefs-i küll şuuruna varmasıyla gerçekleşir, böylece Akl-ı küll'den gelecek ilim, hayal ve vehim ile bulanmadan, karışmadan Safi nefse iner¹¹.