Risâle-i Gavsiyye eserinde Gavs kavramı nasıl ele alınır?

Risâle-i Gavsiyye, tasavvuf-irfân külliyâtının "sırrî metin"lerinden biri olup, içeriği büyük oranda vahy-i mübâşireye benzer; Hak'ın Geylânî'ye sırrî hitapları ve Geylânî'nin cevapları şeklinde ilerler. Bu eserde Gavs kavramı, bizzat Hak Teâlâ'nın Abdulkâdir Geylânî'ye "Yâ Gavs-ı A'zam!" diye seslenmesiyle ele alınır. Bu hitap, Geylânî'nin tasavvuftaki ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağı olan kutbu'l-aktâb, yani gavs makamında olduğunu açıkça gösterir.

Risâle'de Gavs'ın manevî konumu ve Hak ile olan derin ilişkisi çeşitli diyaloglarla ortaya konur. Örneğin, Geylânî'nin Hak Teâlâ'ya "Yâ Rabb'î senin mekânın var mıdır?" diye sorması üzerine, Hak'ın "Yâ Gavs-ı A'zam ben mekânın mekânıyım. Benim mekânım olmaz. Ben insânın sırrıyım"¹·²·³ buyurması, Gavs'ın Hak'ın varlığı ve sırları hakkındaki idrakini ve bu sırların kendisine açıldığını gösterir. Bu ifade, Hak'ın varlığının kâinatla ilişkisi ve vücud sırrı temalarını işler.

Ayrıca, Hak Teâlâ'nın Gavs-ı A'zam'a hitaben, "Ey Gavs-ı Â’zâm, zâhidleri nefis yolunda, ârifleri kalp yolunda, vâkıfları rûh yolunda kıldım"⁴ buyurması, Gavs'ın manevî mertebelerin ve sülûk yollarının farkında olan, bu yolları bilen ve Hak'tan doğrudan bilgi alan bir velî olduğunu vurgular. Risâle-i Gavsiyye'deki "Ya gavs, haremime girmek istersen, ne mülke, ne melekûte, ne ceberûta iltifat et, şüphesiz ki mülk âlimin, melekût ârifin, ceberût da vakıfinin (vakıf olanın) şeytanıdır. Kim bunlardan birine razı olursa o indimde tard edilmişlerden olur"⁵ ifadesi ise, Gavs'ın Hak'a ulaşma yolunda hiçbir mertebeye takılıp kalmaması gerektiğini, mutlak tevhide yönelmesi gerektiğini öğütler. Bu, Gavs'ın Hakikat-i İlâhiyye'ye ulaşmada en yüksek idrak seviyesine sahip olduğunu ve diğer velîlere rehberlik eden bir makamda bulunduğunu gösterir. Bu bağlamda Gavs, fenâ fillâh ehlinin nasıl konuştuğunu gösteren bir örnek teşkil eder.