Samediyyet kavramı için Hâlidiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Samediyyet, ilâhî sıfatların özlü bir vechesi olup, Kur'ân'da yalnızca İhlâs Sûresi'nin ikinci ayetinde "Allâhu's-samed" şeklinde geçer. Tasavvufî anlayışta bu kavram genişletilmiş bir anlam taşır ve "samed" kelimesinin etimolojisi, her şeyin kendisine yöneldiği, bütün ihtiyaçların tek mercii olduğu mahal olarak açıklanır. İhlâs Sûresi'nin mantıksal sıralamasında samediyyet, Hak'ın birliği (ahad) ve ihtiyâçsızlığı arasında temel bir önerme olarak yer alır; zira Hak muhtaç olsaydı, birliği ve ihtiyâçsızlığı çelişirdi. Hâlidiyye Fassı'nda samediyyetin idrâki, sâliklerin Hak'ka olan mutlak bağımlılıklarını ve Hak'ın mutlak bağımsızlığını anlamaları üzerine kuruludur. Bu idrak, samediyyetin iki ana kademesi üzerinden gerçekleşir: Birincisi, Hak'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması olan samediyet-i mutlak; ikincisi ise, bütün mahlûkatın Hak'ka muhtaç olması olan samediyyet-i mahlûkadır. Bu tahkîk, sâlikin kendi fakirliğini ve Hak'ın zenginliğini idrak etmesiyle, yani "entümü'l-fukarâ ilâ'llâh" (Fâtır 15) ayetinin manasını yaşamasıyla derinleşir.