Tasavvuf Izâhları eserinde Aşk kavramı nasıl ele alınır?

Tasavvuf izahlarında aşk, lugat anlamıyla "aşırı sevgi, hasretin son haddi, mahvedici muhabbet" olarak tanımlanır. Bu tanım, tasavvufta sâlikin Cenâb-ı Hakk'a olan mahvedici sevgisini ifade eder ve muhabbetten daha şiddetli, daha yakıcı, sahibini fânî kılan bir sevgi mertebesidir. Kur'ân-ı Kerîm'deki Bakara 165. ayetinde geçen "vellezîne âmenû eşeddu hubben lillâh" (mü'minler Allah'ı daha şiddetli severler) ifadesi, aşkın temel düsturu olarak kabul edilir. Aşk, tasavvuf yolculuğunun en yüksek itici gücüdür; sâlikin mücâhedelerini katlanılabilir kılar ve fenâ hâlini tatlı bir tecrübeye dönüştürür.

Aşk ile muhabbet arasında belirgin bir fark gözetilir: Muhabbet, sevenin sevdiğini şuurlu ve kontrollü bir şekilde sevmesi, akıl ve irâde ile birlikte çalışan bir sevgi iken; aşk, sevenin sevdiğine mahvolması, kontrolün kaybolması, akıl ve irâdenin geri çekilmesi hâlidir. Bu sebeple "aşk ilâhî bir delilik" olarak nitelendirilir. Aşkın iki temel türü vardır: Aşk-ı mecâzî (beşerî aşk) ve Aşk-ı hakîkî (Hakk'a olan aşk). Mecâzî aşk, sâlikin "sevme"yi öğrendiği ve hakîkî aşka geçiş için bir köprü görevi gördüğü eğitici bir aşktır; Mevlânâ'nın "mecâz hakîkatın köprüsüdür" tâbiri bu geçişi açıklar. Hakîkî aşk ise mecâzî aşkın gerçek hedefe, yani Hakk'a çevrilmiş hâlidir.

Risâle-i Gavsiyye'de belirtildiği üzere, kalpte fiiller, isimler ve sıfatlar itibarıyla Hakk'tan başka kimse kalmadığında kişi aşkın ta kendisi olur². Ancak aşkın zâhirine ârif olanın aşktan fenâ bulması gerektiği, zira aşkın âşık ile mâşuk arasındaki bir hicap olduğu da ifade edilir². İlâhî aşk, çok zillet ve zorluğa tahammül etmeyi gerektirir; bu zorluklara katlanamayanın ilâhî aşkın sadece adını duyduğu, kendisinden haberinin olmadığı vurgulanır³. Kâinatın sebebi aşkın zuhûru ve azametin izhârıdır; aşk gönülde Hakk'tan başka her şeyi yakan bir ateştir¹. Tasavvuf ehlinin hâlini bilemeyenler için hakikat sırları mecazî kelimelerle maskelenir; âşıksız, mâşuksuz bir aşk olarak nitelenen "mahz-ı aşk" veya "hakîkî aşk", zât ile sıfat mertebeleri arasındaki berzahiyette zuhur eden bir mestanelik hâlidir⁴.