İçeriğe atla

Tenzih ve teşbih nedir?

Kavram TanımıOrta düzey1 görüntülenme9 kaynak
Kısa cevap

Tasavvufta tenzîh, Hak Teâlâ'yı mahlûkâta mahsûs noksanlık, sûret ve misâllerden uzak ve münezzeh bilmek; teşbîh ise O'nu âlemdeki zuhûrları, isim ve sıfat tecellîleri cihetinden tanımaya çalışmaktır¹·². İkisi birbirinin zıddı değil tamamlayıcısıdır; gerçek tevhîd, tenzîh ile teşbîhi cem edip bekâ-billâhta birleştirmektir³·⁴.

Detaylı cevap

Ayrıntı ›

Teşbîh, bir şeyi misliyle ispat etmek (enfüsteki ve zuhûrdaki sûretler cihetinden Hakk'ı tanımak); tenzîh ise benzemenin o misâlden nefyedilmesidir ("O'nun benzeri hiçbir şey yoktur", Şûrâ 42/11). Bu yüzden bir şey hakkında "şu misâl gibidir" dendiğinde teşbîh, "onun gibi değildir" dendiğinde tenzîh yapılmış olur ve hakîkî marifet tenzîhte teşbîhi, teşbîhte tenzîhi bir arada tutan câmi' bakışla hâsıl olur²·³.

Kulun yaptığı bütün tenzîhler teşbîhe nispetle yapılır ve herkes kendi yaşadığı mertebeden Hakk'ı tenzîh eder; oysa hiçbir varlık ve kıyasın bulunmadığı A'mâiyet ve Ahadiyyet mertebesinde Zât-ı Mutlak'ın kendisini kendi tenzîh etmesine Kadîm tenzîh / Tenzîh-i aslî denir¹·⁵·⁶.

Bu iki kavram kulun zikir ve ibâdet idrâkine de yansır:

  • Sübhânellâh — Tenzîh (Tesbîh): Ef'âl ve esmâ âlemlerinde kudsiyyet üzere bâtınî tanıtım ve eğitim faaliyetidir³·⁷·⁵·⁸.
  • Elhamdülillâh — Teşbîh (Zikir): Sıfat ve Zât-ı mukayyed yönünden Hakk'ı hamd ve zuhûrlarla zikretmektir; zikir ise şerîattan ulûhiyyete kadar bütün mertebeleri ve tenzîh ile teşbîhi içine alır⁶·⁹·⁴.
  • Allâhu Ekber — Tevhîd (Fikir): Zât-ı Mutlak yönünden tenzîh-tesbîh, Zât-ı mukayyed yönünden teşbîh-zikir olup ikisini bekâ-billâhta cem eder³·⁶·⁴.

Kaynaklar

Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.

  1. 1Bir Zuhûrât'ın Düşündürdükleri: Tenzîh, Teşbîh, Tevhîd, s. 14Oku
  2. 2İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları, s. 73Oku
  3. 3Bir Zuhûrât'ın Düşündürdükleri: Tenzîh, Teşbîh, Tevhîd, s. 16Oku
  4. 4Zümer Sûresi, s. 195Oku
  5. 5Tesbih ve Zikir, s. 16Oku
  6. 6Zuhruf Sûresi, s. 132Oku
  7. 7İnci Tezgâhı (2), s. 145Oku
  8. 8Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür (Alıntı)Oku
  9. 9Tesbih ve Zikir, s. 17Oku

Dayandığı eserler

Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.