Tenzih ve teşbih nedir?
Tasavvufta tenzîh, Hak Teâlâ'yı mahlûkâta mahsûs noksanlık, sûret ve misâllerden uzak ve münezzeh bilmek; teşbîh ise O'nu âlemdeki zuhûrları, isim ve sıfat tecellîleri cihetinden tanımaya çalışmaktır¹·². İkisi birbirinin zıddı değil tamamlayıcısıdır; gerçek tevhîd, tenzîh ile teşbîhi cem edip bekâ-billâhta birleştirmektir³·⁴.
Detaylı cevap
Ayrıntı ›
Teşbîh, bir şeyi misliyle ispat etmek (enfüsteki ve zuhûrdaki sûretler cihetinden Hakk'ı tanımak); tenzîh ise benzemenin o misâlden nefyedilmesidir ("O'nun benzeri hiçbir şey yoktur", Şûrâ 42/11). Bu yüzden bir şey hakkında "şu misâl gibidir" dendiğinde teşbîh, "onun gibi değildir" dendiğinde tenzîh yapılmış olur ve hakîkî marifet tenzîhte teşbîhi, teşbîhte tenzîhi bir arada tutan câmi' bakışla hâsıl olur²·³.
Kulun yaptığı bütün tenzîhler teşbîhe nispetle yapılır ve herkes kendi yaşadığı mertebeden Hakk'ı tenzîh eder; oysa hiçbir varlık ve kıyasın bulunmadığı A'mâiyet ve Ahadiyyet mertebesinde Zât-ı Mutlak'ın kendisini kendi tenzîh etmesine Kadîm tenzîh / Tenzîh-i aslî denir¹·⁵·⁶.
Bu iki kavram kulun zikir ve ibâdet idrâkine de yansır:
- Sübhânellâh — Tenzîh (Tesbîh): Ef'âl ve esmâ âlemlerinde kudsiyyet üzere bâtınî tanıtım ve eğitim faaliyetidir³·⁷·⁵·⁸.
- Elhamdülillâh — Teşbîh (Zikir): Sıfat ve Zât-ı mukayyed yönünden Hakk'ı hamd ve zuhûrlarla zikretmektir; zikir ise şerîattan ulûhiyyete kadar bütün mertebeleri ve tenzîh ile teşbîhi içine alır⁶·⁹·⁴.
- Allâhu Ekber — Tevhîd (Fikir): Zât-ı Mutlak yönünden tenzîh-tesbîh, Zât-ı mukayyed yönünden teşbîh-zikir olup ikisini bekâ-billâhta cem eder³·⁶·⁴.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Bir Zuhûrât'ın Düşündürdükleri: Tenzîh, Teşbîh, Tevhîd, s. 14Oku
- 2İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları, s. 73Oku
- 3Bir Zuhûrât'ın Düşündürdükleri: Tenzîh, Teşbîh, Tevhîd, s. 16Oku
- 4Zümer Sûresi, s. 195Oku
- 5Tesbih ve Zikir, s. 16Oku
- 6Zuhruf Sûresi, s. 132Oku
- 7İnci Tezgâhı (2), s. 145Oku
- 8Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür (Alıntı)Oku
- 9Tesbih ve Zikir, s. 17Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.