Elleżîne yahmilûne-l'arşe vemen havlehu yusebbihûne bihamdi rabbihim veyu/minûne bihi veyestaġfirûne lilleżîne âmenû rabbenâ vesi'te kulle şey-in rahmeten ve'ilmen faġfir lilleżîne tâbû vettebe'û sebîleke vekihim ‘ażâbe-lcahîm(i)
Arş'ı taşıyanlar ve onun çevresinde bulunanlar (melekler) Rablerini hamd ederek tespih ederler, O'na inanırlar ve inananlar için (şöyle diyerek) bağışlanma dilerler: "Ey Rabbimiz! Senin rahmetin ve ilmin her şeyi kuşatmıştır. O halde tövbe eden ve senin yoluna uyanları bağışla ve onları cehennem azabından koru."
Arşı taşıyanlar ve onun etrafındakiler, Rablerinin hamdiyle tesbih ederler ve O'na inanırlar. İman etmişler için de şöyle bağışlanma dilerler: "Ey Rabbimiz! Rahmetin ve ilmin her şeyi kuşatmıştır. O, tevbe edip senin yoluna uyanları bağışla, onları cehennem azabından koru."
Mü'min Suresi 7. ayet, Arş'ı taşıyan meleklerin ve çevresindekilerin Allah'ı tesbih etmelerini, O'na iman etmelerini ve müminler için bağışlanma dilemelerini konu alır. Ayet, rahmet ve ilmin kuşatıcılığını vurgulayarak tevbe edenlerin affını ve cehennem azabından korunmasını talep eden bir duayı içerir. Dilbilimsel olarak, 'hamd', 'tesbih', 'iman', 'istiğfar', 'rahmet' ve 'ilim' gibi temel İslami kavramların derin anlamlarını barındırır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Hamle (حمل) kelimesi, bir şeyi kaldırmak, taşımak anlamına gelir. Ayetteki 'yemilûne' (يَحْمِلُونَ) fiili, Arş'ın melekler tarafından taşınması eylemini belirtir ki bu, mecazi bir anlamdan ziyade, Allah'ın kudretinin bir tezahürü olarak Arş'ın varlığını ve meleklerin bu varlığa hizmetini ifade eder.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Hamle (حمل) kelimesi, yüklenmek ve taşımak anlamındadır. Burada Arş'ı taşıyan melekler, Allah'ın emrine itaat eden ve O'nun kudretini gösteren varlıklar olarak tasvir edilir. Bu, Allah'ın azametini ve Arş'ın büyüklüğünü vurgular.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Tesbih (تسبيح), Allah'ı her türlü noksanlıktan tenzih etmek ve O'nu kemal sıfatlarıyla anmaktır. Ayetteki 'yüsebbihûne' (يُسَبِّحُونَ) fiili, Arş'ı taşıyan meleklerin ve çevresindekilerin sürekli olarak Allah'ı yücelttiklerini ve O'nun kusursuzluğunu ikrar ettiklerini gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Tesbih, Kur'an'da Allah'ın mutlak aşkınlığını ve yüceliğini ifade eden merkezi bir kavramdır. Meleklerin tesbihi, yaratılmışların yaratıcıya karşı duyduğu hayranlığı ve O'nun her türlü eksiklikten münezzeh olduğunu sürekli olarak dile getirmelerini simgeler.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Tesbih, Allah'ı noksan sıfatlardan uzak tutmak ve O'nu kemal sıfatlarıyla vasfetmektir. Ayetteki kullanımı, meleklerin Allah'a olan derin saygılarını ve O'nun azametini sürekli olarak idrak ettiklerini gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Hamd (حمد), bir nimete karşılık veya bir güzelliğe hayranlık duyarak yapılan övgüdür. 'Bihamdi Rabbihim' (بِحَمْدِ رَبِّهِمْ) ifadesi, meleklerin tesbihlerinin sadece tenzih değil, aynı zamanda Rablerinin lütuflarına ve kemaline yönelik bir şükran ve övgü içerdiğini gösterir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Hamd, Allah'ın zatına ve sıfatlarına layık olan övgüdür. Tesbih ile birlikte kullanılması, Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih ederken aynı zamanda O'nun kemal sıfatlarını ve nimetlerini de övgüyle anmayı ifade eder. Bu, meleklerin Allah'a karşı hem tazim hem de şükran duygularını bir arada taşıdığını gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İman (إيمان), kalple tasdik, dille ikrar ve azalarla amel etmektir. 'Yü'minûne bihi' (وَيُؤْمِنُونَ بِهِۦ) ifadesi, meleklerin Allah'ın varlığına, birliğine ve sıfatlarına tam bir teslimiyetle inandıklarını ve bu inancın onların tesbih ve istiğfarlarının temelini oluşturduğunu belirtir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): İman, Kur'an'da sadece entelektüel bir kabul değil, aynı zamanda Allah'a karşı tam bir güven ve teslimiyet halidir. Meleklerin imanı, onların Allah'ın emirlerine kayıtsız şartsız itaat etmelerinin ve O'nun yüceliğini sürekli olarak tasdik etmelerinin bir göstergesidir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İstiğfar (استغفار), günahların örtülmesini ve affedilmesini istemektir. Ayetteki 'yestağfirûne' (وَيَسْتَغْفِرُونَ) fiili, meleklerin müminler için Allah'tan bağışlanma dilediklerini gösterir. Bu, meleklerin müminlere olan şefkatini ve Allah'ın rahmetinin genişliğini vurgular.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): İstiğfar, Allah'tan günahların affını talep etmektir. Meleklerin müminler için istiğfar etmesi, onların Allah katındaki makamlarını ve müminlere olan dualarının kabul edilebilirliğini gösterir. Bu, Allah'ın rahmetinin müminlere ulaşmasında meleklerin aracı rolünü de işaret eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Rahmet (رحمة), acımak, şefkat göstermek ve iyilikte bulunmaktır. Ayetteki 'vesi'te külle şey'in rahmeten' (وَسِعْتَ كُلَّ شَىْءٍ رَّحْمَةً) ifadesi, Allah'ın rahmetinin her şeyi kuşattığını, yani hiçbir varlığın ve olayın O'nun merhametinin dışında kalmadığını vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Rahmet, Kur'an'da Allah'ın en temel ve kapsayıcı sıfatlarından biridir. O'nun yaratılışı, rızık vermesi ve bağışlaması hep rahmetinin bir tezahürüdür. Ayetteki kullanımı, Allah'ın rahmetinin sınırsızlığını ve evrenselliğini açıkça ortaya koyar.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Rahmet, Allah'ın kullarına olan lütfu, ihsanı ve merhametidir. Bu ayette, Allah'ın rahmetinin her şeyi kuşatması, O'nun affediciliğinin ve bağışlayıcılığının ne kadar geniş olduğunu gösterir ve müminler için umut kaynağıdır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İlim (علم), bir şeyi olduğu gibi idrak etmektir. Ayetteki 'vesi'te külle şey'in ilmen' (وَسِعْتَ كُلَّ شَىْءٍ وَعِلْمًا) ifadesi, Allah'ın bilgisinin her şeyi kapsadığını, geçmişi, şimdiyi ve geleceği, görüneni ve görünmeyeni bildiğini vurgular. Bu, O'nun mutlak kudretinin ve hikmetinin bir göstergesidir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): İlim, Allah'ın zatına mahsus bir sıfattır ve O'nun her şeyi en ince ayrıntısına kadar bildiğini ifade eder. Rahmet ile birlikte zikredilmesi, Allah'ın bağışlamasının ve hidayetinin O'nun sonsuz ilmiyle birlikte gerçekleştiğini, yani O'nun kimin tevbe ettiğini ve yoluna uyduğunu bildiğini gösterir.
Mü'min (Ğâfir) Sûresi
Âyet-i Kerime rububiyet mertebesi âyetlerindendir.
“Kürsi” gönül, Arş ise baş yani akıldır ve rahmaniyet mertebesesidir.
Yolumuza Fusûs’ül hikem ile devam edelim.
33. Paragraf:
Ya'nî her bir mutekidin kendi itikadında tahayyül eylediği ilâh hududa tâbi' olur. Çünkü her bir mu'tekıd, kendi mutekadi olan ilâhı kabul edip diğerlerinin mutekadâtını redd etmekle, bu ilâhın hudûdunu diğerlerinin hudûdundan tefrik etmiş olur. Yani kişi kendi tahayyül ettiği ilahına bir suret çizdiğinden diğerleri ile birlikte hududlandırmış olur. Diğeri de kendi hududunu çizmiş olduğundan hududlanmış ve ayrılmış olur. Ve bu hududa tâbi' olan ilâh dahi, kendi kulunun kalbine sığan ilâhdır. Yani bir kimse kendi abdını kendi hayalinde tahayyül etti, işte o kendi abdinin kalbine sığan ilah budur yani kişinin kendi hayal ettiği ilahtır. O istediği kadar yukarılarda olsun, arşın üstünde diye düşünsün ve işte saltanatını sürdürmektedir diye düşünsün ama ne kadar geniş düşünürse düşünsün, akl-ı cüzün düşündüğü genişlik nihayet sınırlı bir düşünüştür. İşte kendi kalbine sığan o ilahtır. Çünkü ilâh-ı mutlak hiç bir şeye sığmaz. O ahadiyyet-i mutlakasıyla herşeyi muhittir. Yani mutlak tekliği ile her şeye muhittir.
Binâenaleyh ne kadar hissi, hayalî, vehmî, aklî, zannî ve ilmî suretler varsa, hepsini zâtı ile ihata eder. Zîrâ zahir ve bâtın ancak ondan ibâretir. Böyle olunca zât-ı ahadiyyet-i mutlaka bilcümle eşyanın "ayn"ıdır. Ve bu ilâh-ı mutlak kendi nefsinin ve zâtının aynıdır. Halbuki his âleminde örfen birşey hakkında, kendi nefsine sığar veya sığmaz denilmez. Çünkü sığmak ve sığmamak iki muhtelif şeyin arasında mevzû'-i bahs olur. Şeyin nefsi ise ayn-ı vahidedir. Ve o şey, nefsinin aynıdır. Binâenaleyh şeyin nefsine sığması ve sığmaması mahall-i güft ü gû olamaz, yani dedikodu mahali olamaz. Fakat Kur'ân-ı Kerîm'de وَسِعَ رَبِّى كُلَّ شَىْءٍ عِلْمًا (En'âm, 6/80) ve رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا (Mü'min, 40/7) buyrulması, niseb-i ilâhiyyenin her şeye vâsi' olduğu ma'nâsını mütazammındır, manasını ifade etmektedir. Zîrâ ilim ve rahmet niseb-i ilâhiyyedendir. Ve Hakk'ın bu nisbetleriyle, bu vasıflarıyla bi'l-cümle eşyaya sığdığı zahirdir. Ve bu bahsin tafsili "hikmet-i kalbiyye"de mürur eti.
Bu dakâiki, bu incelikleri iyi anla! Hak Teâlâ hazretleri kâmillerin lisâniyle hakkı söyler, yani kamilin lisanından Hakk’ı söyler hani “ben kulumu sevdiğim zaman onun elinde tutan, dilinde söyleyen, konuşan gezen olurum” dediği odur, peki kamilin dışında nakıslar da var nakısların lisanıyla da nakısları söyler, çünkü bütün sözler gene onun sözleridir ama bize faydası olacak olan kamillerin lisanıdır ki bu Hakkçadır. Ve kendisine müteveccih olan yönelen taleb edenlere dahi, sırât-ı müstakimi göstermekte rehber olur.[10] “ İz- -T-B- ” Yolumuza Mesnevi-i Şerifin ilgili âyetin açıklandığı beyitler ile devam edelim.
Biz senin canının muhibbi ve revh artırıcısınız. Senin babanın muhlis sâcidleriyiz." Ya’ni, “Ey âdemoğlu, sana Hakk’ın izâfe buyurduğu bir rûh ve bir ma’nâ vardır ki, biz onun muhibbiyiz; ve senin o ma’nânı severiz ve senin o ma’nânı artırıp kuvvetlendiriciyiz. Nitekim Hak Teâlâ sûre-i Mü’min’de bizim hakımızda şöyle buyurur: (Mü’min, 40/7) “Arşı yüklenen ve onun etrâfinda olan melekler Rablerinin hamdiyle berâber onu nakaisdan tenzih ve vahdâniyetmi tasdik ederler ve mü'minler için mağfiret taleb ederler de derler ki: Ey bizim Rabbimiz, senin rahmetin ve ilmin her şeyi kapladı, tövbe edenleri ve senin yoluna tâbi’ olanlan mağfiret et ve azâb-ı cahîmden sakla!” Ey âdemoğlu, biz senin cisminin babası olan Hz. Âdem’in hâlis ve muhlis secde edicileriyiz ve emr-i İlâhî ile ona serfürû edicileriz.” Bu zamanda dahi sana hizmet ederiz. Sana mahdûmluk tarafına sala ederiz."
“Mahdûm”, hizmet olunmuş; “salâ”, fukarâyı taâma da’vet etmek (Burhan). “Ey âdemoğlu, biz seni hayat-ı dünyeviyyende hayırlı fiillere teşvik ettik, şimdi hayât-ı uhreviyyende dahi sana hizmet ederiz. Melekleri sana hizmet olunmuşluk tarafına da’vet ederiz.” “yâ” masdariyyet olduğuna göre şurrâh-ı kirâma tebean bu ma’nâ verildi. Eğer “yâ”, vahdet için olursa ikinci mısrâ’ın ma’nâsı “Seni bir hizmet olunmuş tarafina da’vet ederiz” demek olur. Bundan murâd dahi, Hak Teâlâ hazretleri olur. Ya’ni “Seni, emrini tutup hizmet ettiğin Hak Teâlâ hazretlerinin tecellî-i cemâlîsi tarafına da’vet ederiz” demektir.[11]
Dervişlerin bir adabı vardır, bir kapıdan içeriye girerlerken eşiğin üstüne basmazlar. Basılmaz bu tarikat adabındandır, hangi eşikten geçilirse geçilsin buna dikkat etmemiz lazımdır. Sağ ayak ile içeriye girilir ve eşiği atlamaktır. Eşiğin üstünden atlamaktır, neden eşik üstünden atlanıyor, dergahlara girerken dervişler eşiği öperek içeri girerler. Nezaketen hürmeten nefsaniyetlerini batırmak için bastırmak için, işte o eşikte bir derviş kardeşinin her an başı yatmaktadır.
Taşa basmamak değil oradaki maneviyata derviş kardeşinin başını incitmemek için basmamak ve onu atlamak gerekir orada bir baş olsa insan üstüne basar mı, her hangi basit bir şey bile olsa basmaz yani bir kabuk olsa ona dahi basmaz. Ne yapar temizler içeriye geçer. Bunlar islamın şiarları, hakikatleridir.
Bir gün Kabe-i Şerif’teki putlar temizlenmeye başlandı Kabe feth edildiği zaman Hz Âli efendimiz Hz Peygamber Efendimiz başlarında sahabe-i Kiramdan çokları girdiler 365 tane put her günün bir putu var orada büyük putlar Uzza, Bal, Menat, Lat, bunları devirdiler bütün putlar temizlendi nihayet yukrıda bir put kaldı biraz yüksekte Hz Ali efendimiz buyurdu ki ya Rasulullah omuzlarıma lütfen çıkın da biraz yükselsin ben iskele gibi olayım o putu kırıverin oradan dedi, (sav) Efendimizin şu şahaser şu tevazu haline bakın ki ya Âli senin gücün beni çekmeye yetmez.
Yani sen beni taşıyamazsın, sen benim omzuma çık da sen kır o putu, dedi Hz Ali efendimiz tereddüt etti ise de bu bir emir olduğu için bakın burada hassas bir nokta vardır, çünkü sen çık diyor, çıkmazssa emre uymamış olur, bu daha büyük isyan olur. Hz Âli efendimiz bu inceliği anladığı için çıktı efendimizin omuzlarına bastı ve yukarıdaki putu kırdı aşağıya iniyordu, orada bir hadise oldu az sonra oraya geleceğim sonra indi ve putları temizlemiş oldu. Şimdi biraz gerilere gidelim o günün birkaç ay yahut bir iki sene gerisine gidelim Hz Âli efendimizin olduğu bir cemaatte bir yabancı vardır, gelir sorar sahabe-i Kirama “Ey sahabi ey şehir halkı Hz Muhammed’i siz gördünüz mü der, tabi ki gördük her gün yanımızdadır, der e nasıl gördünüz anlatın bakalım işte her gün görüyoruz nesini anlatalım şöyle saçı var böyle poturu var saçları şöyle hiç biriniz görmemişiniz O’nu diyor.
Göz önünde olduğu halde görmemişiniz O’nu diyor, o zaman hz Âli efendimiz o ağır suçlamayı ortadan kaldırmak için ben gördüm diyor. Peki ya Âli anlat bakalım nasıl gördün diyor, işte o hadiseyi anlatıyor, bir gün putları kırıyorduk beni omzuna çıkarttı tam omuzlarından aşağıya iniyordum düşmeyeyim derken göz göze geldik gözlerine baktığım zaman bir baktım cennetin bütün derinlikleri açılıverdi gözlerinde diyor. Ama onu kimseye söylememiş kendinde bırakmış o kişi gelipte böyle bir imtihan gibi onları zorlayınca anlatmak zorunda kalıyor.
Gelen yabancı kişi belki Cebrail (as) idi Cibril bahsinde olduğu gibi hadisinde size dininizi öğretmeye geldi, o yabancı Cibril idi, size dininizi öğretmeye geldi diyor. Ve (sav) Efendimiz bir lakabı ne idi “Rasul-u Sakaleyn” ne demektir bu, iki ağırlığın peygamberi demektir. Sakil sukul ağırlık sakaleyn iki ağırlık demektir. Yani bir omzunda bir ağırlık var bir omuzunda bir ağırlık vardır. Nedir bunlar; bir omuzunda insanların ağırlığı var insanların mesuliyeti var bir omzunda cinlerin ağırlığı ve mesuliyeti vardır. Ve O’nun omuzlarındadır. Bakın şimdi bu üç hadiseyi aynı hadisenin benzer varyantları üç hadiseyi bir tarafa koyalım bir derviş dahi, yani her hangi bir insan dahi bir derviş kardeşinin başını incitmemek için eşiğe basmıyor.
Hz Muhammed Efendimiz (sav) kendi omuzlarına Hz Âlinin ayaklarını bastırıyor, bakın şimdi yani Hz Muhammed yük çekiyor, yani Hammal bakın hadisenin ince yönü anlaşılıyor mu yine Hz Rasulullah Rasul-u Sakaleyn iki ağırlığın hammalı çekiyor onu Kur’an’ın da hammalı hafızlardır, hıfs edenler, hamale-i Kur’an derler اَلَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ 40/7 hamele-i arş deniyor ya Arş’ın hammalları demek Arş’ı taşıyan güçler hamiller demek hammalları demektir.[12]