En'âm Sûresi 39. Âyet

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Kezb (كذب), bir şeyin gerçekliğine aykırı söz söylemektir. Ayetteki 'kezzebû' (كَذَّبُوا۟) fiili, mübalağa ve tekerrür ifade eder; yani ayetleri sürekli ve ısrarla yalanlayanları, onların doğruluğunu tamamen reddedenleri anlatır. Bu, sadece bir defalık bir yalanlama değil, bir yaşam biçimi haline gelmiş bir inkârdır. (el-Müfredât, s. 423)

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Kur'an'da 'kezzebe' (كذب) fiili, bazen 'yalanlamak' anlamında gelirken, bazen de 'inkâr etmek' ve 'reddetmek' anlamında kullanılır. Bu ayetteki kullanımı, Allah'ın ayetlerini kabul etmemek, onların hakikatini görmezden gelmek ve onlara karşı çıkmak anlamındadır. (Mecâzü'l-Kur'ân, I, 201)

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Summ (صُمٌّ), işitme yeteneğini kaybetmiş kimse demektir. Kur'an'da bu kelime, genellikle hakikati işitmeyen, öğüt ve uyarıları kabul etmeyen kimseler için mecazi anlamda kullanılır. Ayetteki 'summ' ifadesi, Allah'ın ayetlerini yalanlayanların, bu ayetlerin getirdiği mesajı ve hakikati duymaya ve anlamaya kapalı olduklarını belirtir. (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân, s. 165)

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Sağırlık (صمم), kulakta meydana gelen bir kusurdur. Kur'an'da ise bu, kalplerin hakikati işitmekten alıkonulması, yani manevi sağırlık anlamında kullanılır. Ayetteki 'summ' ifadesi, ayetleri yalanlayanların, Allah'ın kelamını ve delillerini işitip idrak etme yeteneklerini kaybetmiş olmalarını, dolayısıyla hidayet çağrısına kapalı olmalarını ifade eder. (el-Müfredât, s. 476)

Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Bükm (بُكْمٌ), konuşma yeteneği olmayan, dilsiz kimse demektir. Kur'an'da bu kelime, hakikati söylemekten aciz olan, doğruyu ifade edemeyen veya inkârı sebebiyle hakka şahitlik edemeyen kişiler için mecazi olarak kullanılır. Ayetteki 'bükm' ifadesi, ayetleri yalanlayanların, hakikati dile getirme ve ona şahitlik etme konusunda yetersiz olduklarını, hatta inkârları sebebiyle bu yeteneklerini kaybettiklerini gösterir. (Nüzhetü'l-Kulûb, s. 104)

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'sağırlık' ve 'dilsizlik' kavramları, genellikle 'körlük' ile birlikte, hakikati idrak etme ve ona tepki verme yeteneğinin kaybını ifade eden güçlü metaforlardır. 'Bükm' olmak, sadece fiziksel olarak konuşamamak değil, aynı zamanda Allah'ın ayetleri karşısında suskun kalmak, onlara karşı bir itiraz veya kabul beyanında bulunamamak, yani manevi bir dilsizlik halidir. (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar, s. 125)

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Zulmet (ظلمة), ışığın yokluğu ve karanlık demektir. Kur'an'da ise bu kelime, genellikle küfür, şirk, cehalet ve sapkınlık gibi manevi karanlıkları ifade etmek için kullanılır. Ayetteki 'fi'z-zulümât' (فِى ٱلظُّلُمَـٰتِ) ifadesi, ayetleri yalanlayanların sadece fiziksel bir karanlıkta değil, aynı zamanda manevi bir çıkmazda, hidayetten uzak bir sapkınlık içinde olduklarını vurgular. (el-Müfredât, s. 524)

Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Kur'an'da 'nur' (ışık) ve 'zulmet' (karanlık) kavramları, sıklıkla hidayet ve dalalet, iman ve küfür arasındaki karşıtlığı ifade etmek için kullanılır. 'Zulümât'ın çoğul kullanılması, bu karanlığın çok yönlü olduğunu, cehalet, inkâr, şüphe ve sapkınlık gibi farklı katmanlardan oluştuğunu gösterir. Ayetteki bağlamda, ayetleri yalanlayanların bu çok katmanlı manevi karanlıklar içinde kaybolduğunu belirtir. (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi, s. 210)

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Dalâl (ضلال), doğru yoldan sapmak, şaşırmak demektir. Kur'an'da 'yudlilhu' (يُضْلِلْهُ) fiili, Allah'ın bir kimseyi kendi iradesiyle sapıklıkta bırakması veya sapmasına izin vermesi anlamında kullanılır. Bu, kişinin kendi tercihleri ve inkârı sonucunda Allah'ın onu hidayetten mahrum bırakmasıdır. (Mecâzü'l-Kur'ân, I, 187)

Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Dalâl (ضلال), hak yoldan ayrılmak ve doğruyu bulamamaktır. Allah'ın 'idlal'i (saptırması), kişinin kendi iradesiyle sapmayı tercih etmesi üzerine, Allah'ın o kişiyi hidayete sevk etmemesi, yani onu kendi haline bırakmasıdır. Bu, bir ceza veya bir sonuç olarak ortaya çıkar. Ayetteki 'yudlilhu' ifadesi, Allah'ın mutlak iradesini ve kişinin kendi eylemlerinin sonuçlarını yansıtır. (el-Külliyyât, s. 535)

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Sırât (صراط), geniş ve açık yol demektir. Müstakîm (مستقيم) ise, eğriliği olmayan, dosdoğru olan anlamına gelir. 'Sırât-ı Müstakîm', Kur'an'da Allah'ın emrettiği, peygamberlerin tebliğ ettiği, hiçbir eğriliği ve sapması olmayan hakikat yolunu ifade eder. Ayetteki kullanımı, Allah'ın dilediği kimseyi bu dosdoğru yola iletmesi, yani hidayet etmesidir. (el-Müfredât, s. 468, 698)

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Sırât-ı Müstakîm, Kur'an'ın merkezi kavramlarından biridir ve 'doğru yol'u, yani Allah'ın insanlık için belirlediği yaşam biçimini temsil eder. Bu yol, hem inanç hem de amel açısından doğru olanı kapsar. Ayetteki 'men yeşâ' yec'alhu alâ sırâtın müstakîm' ifadesi, Allah'ın iradesiyle bir kimsenin bu hakikat yoluna yönlendirilmesini, yani hidayet bulmasını anlatır. (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar, s. 190)