Abdulkadir Geylani

Abdülkâdir Geylânî (kuddise sırruhu's-sâmî), tasavvuf tarihinde Gavsü'l-A'zam — yani "en büyük gavs" — unvanıyla anılan, Kâdiriyye tarîkatının pîri ve velâyetin zirvelerinden biri olarak kabul edilen velîdir. Hicrî altıncı asrın bu Bağdâdlı pîri, tarîkat hiyerarşilerinde kutbü'l-aktâb mertebesinde sayılır; onun kerametleri ve "kademimi her velînin omzu üzerinedir" sözü tarîkat geleneğinin temel sahnelerinden birini oluşturur. Terzibaba külliyâtında Geylânî hazretleri hem Risâle-i Gavsiyye sahibi olarak hem de Uşşâkî silsilesinden önce velâyet zincirinin bir halkası olarak sık sık anılır. Onun şahsında tasavvuf, hangi inceliği daha açık görmemizi ister?

Hayatı ve Dönemi

Abdülkâdir Geylânî hazretleri, Hazar denizinin güneyinde yer alan Gîlân (Geylân) bölgesinden Bağdâd'a göç etmiş, ömrünün büyük bir kısmını orada geçirmiş ve Bağdâd'da defnedilmiştir. Hayatı, ilim ve riyâzet üzerine kurulu; hem fakîh hem muhaddis hem de mürşid olarak tanınmıştır. Hanbelî mezhebinde ders vermiş, fakat onun şöhretini büyüten asıl yan tasavvuf yönüdür.

Terzibaba külliyâtında onun menkıbelerinden bahsedilirken iki husus öne çıkar: birincisi takvâ ve riyâzeti; ikincisi ise velâyetin yüksek mertebelerinde gösterilen tasarrufu. Şu rivâyet hem onun terbiye usûlünü hem de bir mürşidin müride bakışını gösterir:

"Onu hizmete kabûl buyurdu ve ona riyâzet ve mücâhede emretti. Birkaç gün sonra o kadın oğlunu görmeğe geldi, gördü ki arpa ekmeği yer. Az yemekten ve uykusuzluktan zayıf olmuş idi. Oradan kalkıp Hz. Şeyhin huzûruna geldi. Orada üzerinde kuş kemikleri bulunan bir tabak gördü…" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 9)

Bu menkıbe yalnızca bir keramet anlatısı değildir; mürşidin müride helâl ve sade yemek emrettiği hâlde kendisi için neyi gözettiğinin tezatını ortaya koyar. Annesi oğlunun arpa ekmeği yediğini görüp üzülürken, şeyhin sofrasında bambaşka bir mânânın hâkim olduğunu fark eder. Geylânî hazretlerinin terbiye usûlü işte bu inceliktir: edep ve riyâzet talebede, hâl ise mürşidde.

Öğretisi ve Eserleri

Geylânî hazretlerinin tasavvuf tarihine bıraktığı en derin iz, Risâle-i Gavsiyyedir. Bu küçük ama yoğun risâlede Cenâb-ı Hakk'ın velîsiyle konuşması üslubuyla, hüvviyet ve insânın sırrı meseleleri açılır. Terzibaba bu eseri ayrı bir şerhle ele almıştır. Risâlenin en çok bilinen pasajlarından biri Zümer Sûresi şerhinde şu îzahla geçer:

"Benim mekânım olmaz. Ben, insânın sırrıyım. — Terzi Baba bu ifâdeleri şöyle şerh etmiştir (Risâle-i Gavsiyye, Terzi Baba Şerhi, s. 5-6): 'Cenâb-ı Hakk'ın mekânların mekânı olması…'" (Zümer Sûresi)

Burada Geylânî hazretlerinin diliyle anlatılan, Hakk'ın mekânsız olduğu hâlde insânın sırrında bulunması inceliğidir. Mekân, mekânlaşmış olanı kuşatır; oysa Hakk'ın mekânı yoktur. İnsân ise hem mekânlı hem mekânsızdır: bedeniyle mekânda, sırrıyla mekânsızdır. İşte Geylânî hazretlerinin gösterdiği o "sır", insândaki Hakk'a açık olan o yer'dir.

Onun bir başka meşhur sözü, kazâ meselesinin ince bir kapısını aralar:

"'Ben kazâ-yı mübremi de def' ederim' buyurmaları indallah kazâ-yı muallak ve inde'l-melâike kazâ-yı mübrem görünen kazâ-yı ilâhî hakkındadır. Yoksa kazâ-yı mübrem hiçbir vech ile mündefi' olmaz." (TB. Fusûs Mukaddimesi)

Bu sözün îzahı önemlidir. Geylânî hazretleri "ben zorunlu kazâyı da def' ederim" deyince, sıradan dinleyici şaşırır. Oysa burada kastedilen, meleklerin kâtibesindeki "mübrem" yazılmış ama Allah indinde muallak olan kazâdır. Mutlak kazâ-yı ilâhî def' edilemez; lâkin yazılmış görünen bir kader, hâlin değişmesiyle başka bir hâle döner. Velînin tasarrufu bu inceliğin içindedir.

Terzibaba Geleneğinde Geylânî

Velâyet Silsilesinin Halkalarından Biri

Terzibaba külliyâtında Geylânî hazretleri öncelikle bir tarîkat pîri ve velâyet silsilesinin halkası olarak anılır. Aşk ve İrfân Yolunda'da verilen silsile listesinde Halvetî-Uşşâkî zincirinin geriye doğru sayılışında, Geylânî hazretleri Kâdiriyyenin pîri olarak ayrı bir konumda durur:

"Şeyh Bedreddîn-i Hıyâvî (ö. 860/1455) 23. Şeyh Seyyid Celâleddîn Yahyâ eş-Şirvânî (ö. 862/1457) 24. Şeyh Muhammed Pîr-i Erzincânî (ö. 879/1474) 25. Şeyh Tâceddîn İbrahîm-i Kâmil (ö. 883/1478) 26. Şeyh Alâeddîn-i Uşş…" (Aşk ve İrfân Yolunda)

Bu silsile zincirinde Geylânî hazretleri farklı bir akım olsa da, bütün tarîkatların Hz. Ali'ye ve oradan Resûl-i Ekrem'e bağlanan tek velâyet pınarına işaret eder; ondan ayrılan kollar farklıdır, ama menba birdir.

Kerametler ve "Beni Kabrimde Aramayın"

Geylânî hazretlerinin kerametleri tasavvuf edebiyatında saymakla bitmez; ancak Terzibaba bu kerametleri olduğu gibi nakletmekle iktifâ etmez, her birinin ardındaki mertebeyi gösterir. İnsân-ı Kâmil şerhinde verilen îzah, onun mertebesinin neye dayandığını söyler:

"Bütün ehlullah'ta daha üstündür. Onun üstünde daha bir varlık yoktur. Gösterdiği bütün kerametler o kadar çok ki! şöhreti bu yüzden çok fazladır. Abdülkâdir Geylânî Hz.'nin tanınması, Melikiyet mertebesindeki kudretinden, gösterdiği kerametlerden ve velâyetinden dolayıdır." (İnsân-ı Kâmil, Cilt 3)

Burada anahtar kelime Melikiyettir. Geylânî hazretlerinin tasarrufu, sıradan bir velînin tasarrufuyla aynı seviyede değildir; o, melikiyet mertebesinden iş gören bir gavstir. Bu mertebe, hall ve akd-ı umûr dedikleri çözme-bağlama yetkisinin en geniş olduğu noktadır.

Terzi Baba (Cilt 1)'de nakledilen bir başka esinti, kerametin asıl yerini gösterir:

"Sonra Şam'da da Muhyiddin-i Arabî Hazretleri'nin kabrini ziyaretleri sırasında rûhâniyetine yöneldiğinde, 'Beni kabrimde aramayın, ben eserlerimin satırlarının içindeki mânâlarda gizliyim,' tecellîsinin kendisinde…" (Terzi Baba, Cilt 1)

Bu pasaj her ne kadar İbnü'l-Arabî'nin tecellîsi olarak nakledilse de, aynı edep Geylânî hazretleri için de geçerlidir. Velîyi türbede aramak değil, eserlerindeki mânâda aramak — işte tarîkat edebinin en derin noktası budur. Geylânî hazretleri için bu mânâ, Risâle-i Gavsiyye'nin satırları arasında ve onun bıraktığı tarîkin usûlünde aranır.

Kerâmetin Hayretten Önce Edebi

Kerametler büyütüldüğünde gönülde hayret bırakır; oysa âriflerin terbiyesinde hayret değil, hamd bekler. TB. Kelime-i Îseviyye'de verilen incelik bu noktada önem kazanır:

"Evliyâullahdan bu gibi hayret ve hayranlık veren şeylerin zuhûru çoktur. Velâkin bunu görenler onların kerametine hamd etmekle, hayrette kalmazlar. Hayret ancak bir insân-ı meyy…" (TB. Kelime-i Îseviyye)

Geylânî hazretlerinin kerametleri, sâliki şaşkına çevirmek için değil, Hakk'a hamd ettirmek için zuhûr eder. Eğer karşımızdaki keramet bizi hayrette bırakıyorsa, bu bizim mertebemizdendir; ama eğer bizi hamde çekiyorsa, kerametin asıl amacına ulaşmış demektir.

Aynı şerhte verilen bir ihtimal de zikre değer: Geylânî hazretleri ölmüş bir kimseyi "Lü'lü'!" diye çağırdığında o kişinin dirilip huzura geldiği naklolunur:

"Geylânî (r.a.) efendimiz 'Lü'lü'!..' diye çağırdıkları (15/33) vakit dirilip, kemâl-i sür'atle huzûr-i şerîflerine geldi. Ve kezâ Bâyezîd-i Bistâmî (r.a.) ölmüş bir karınca üzerine nefh buyurduklarında, dirildi…" (Kelime-i Îseviyye)

Bu menkıbe yalnızca ihyâ kerametine değil, velînin Hz. Îsâ'nın ihyâ sıfatından bir nasib aldığına işaret eder. Velâyet, peygamberlerin verâseti olduğundan, peygamberî sıfatlardan birer veche velîlerde de zuhûr eder.

Müşâhede Davasının Tashîhi

Geylânî hazretlerinin asrında ortaya çıkan bir hadise, müşâhede iddiasının nasıl ele alınması gerektiğini gösterir. Kelime-i Üzeyriyye'de aktarılan vakıa şöyledir:

"Nitekim Abdülkādir Geylânî (kuddise sırruhu's-sâmî) hazretlerinin zamân-ı şerîflerinde bir kimse: 'Ben baş gözüyle Hakk'ı müşâhede ediyorum' da'vâsıyla gezer dururdu. U…" (Kelime-i Üzeyriyye)

Bir kimse zâhirî gözüyle Hakk'ı gördüğünü iddia eder. Geylânî hazretleri bu iddianın yanlışını ortaya koyar; çünkü Hakk baş gözüyle değil, kalb gözüyle (basîretle) müşâhede edilir. Bu tashîh, yalnız o devrin değil, her devrin yanlış müşâhede iddialarına karşı verilmiş bir derstir. Velînin vazifesi yalnızca terbiye değil, sülûkun yolundaki sapmaları da düzeltmektir.

"Gavsim Kütbül Aktâb'dır"

Sohbet kayıtlarında Terzibaba'nın bu konudaki ihtârı son derecede mühimdir:

"Benim şeyhim Gavsü'l-Aktâb'dır, Kütbü'l-Aktâb'dır, benim şeyhim Kütbü'l-İrşâd'dır. Birisi çıkmış yola diyor benim şeyhim, irşâd kutbudur, irşâda çıktı. Ne söyledi? Namazı şöyle kılın, iman edin, böyle yapın…" (Sohbet Arası Sohbetler CD 14)

Burada Terzibaba, "şeyhim gavstir" diyenleri sorgulamaz; sorduğu sual bambaşkadır: "Bu şeyh sana ne söyledi?" Geylânî hazretlerinin sözünü ezbere okumak başkadır, o sözle yaşamak başkadır. Gavslık şeyhin makâmıdır; ama müridin nasîbi, o makâmdan gelen tâlimâta ne kadar tutunduğuyla ölçülür.

Kavramlar Ağında Abdülkâdir Geylânî

Gavs — Geylânî hazretleri Gavsü'l-A'zam yani "en büyük gavs" lakabıyla anılır. Gavs, sıkıntıda olanın imdâdına yetişen, âlemin maslahatını yüklenen velîdir. Geylânî hazretleri bu mertebeyi şahsında temsîl etmesiyle tasavvuf geleneğinin merkez sîmâlarından biri olmuştur.

Kâdiriyye Tarîkatı — Kendisinin pîri olduğu tarîkat onun ismine nispetle kurulmuştur. Halen yaşayan en yaygın tarîkatlardan biridir; "Bayramiyye, Halvetiyye…" gibi pek çok kola etki etmiştir.

Velâyet — Geylânî hazretlerinin tasavvuftaki yeri, velâyetin nasıl bir tasarrufa açıldığını ve kerametin nasıl bir teslim üzerine bina edildiğini göstermesindedir. Onun şahsında velâyet, bir teorik kavram olmaktan çıkıp yaşayan bir hâl olur.

Tarîkat — Geylânî hazretleri, tarîkatın müesses hâle gelmesinde dönüm noktasıdır. Ondan önce de tasavvuf vardı ama tarîkatların belirli usûl ve âdâpla biçimlenmesi büyük ölçüde altıncı asır pîrleriyle olmuştur.

Risâle-i Gavsiyye — Geylânî hazretlerinin Hakk ile mükâlemesini içeren bu küçük eser, onun öğretisinin en yoğun ifadesidir. Terzibaba bu risâleyi ayrı bir şerhe muhâtap kılmıştır.

Keramet — Geylânî hazretleri keramet bahsinde kıyas merkezidir; ama onun şahsında keramet asla gaye olarak değil, melikiyet mertebesinden gelen bir tasarrufun zuhûru olarak ele alınır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Aşk ve İrfân Yolunda ve DVT-C001 Ses Kaydı — Bu eserlerde Geylânî hazretlerinin tarîkat silsilelerindeki yeri, diğer pîrlerle ilişkisi ve özellikle Halvetî-Uşşâkî zinciriyle olan münâsebeti detaylıca işlenir.

Risâle-i Gavsiyye ve Terzi Baba Şerhi — Bu temel risâle, Geylânî hazretlerinin diliyle ifade edilmiş "insân-ı sırrım" sözünün geniş şerhini içerir. Zümer Sûresi şerhi bu pasajı ayrıca derinleştirir.

Mir'at-ül İrfân ve Şerhi — Geylânî hazretlerinin Resûl-i Ekrem ile olan mânevî râbıtası, "ben Resûlullah Efendim…" hatırasıyla aktarılır; sâlikin teslim hâline dair bir derstir.

İnsân-ı Kâmil Cilt 3 ve Cilt 6 — Abdülkerîm Cîlî'nin eserinin Terzibaba tarafından yapılan şerhinde Geylânî hazretlerinin melikiyet mertebesi ve hadis senedlerini onun diliyle nakletme âdeti işlenir.

TB. Fusûs Mukaddimesi ve Cilt 180 — Kazâ-yı mübrem ve kazâ-yı muallak bahsi açılırken Geylânî hazretlerinin meşhur sözü ekseninde, kader meselesinin ince ayırımı kurulur.

Kelime-i Lûtiyye, Kelime-i Üzeyriyye, Kelime-i Îseviyye (Şeyh-i Ekber) — Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî'nin Fusûs şerhlerinde Geylânî hazretleri hem yakın çevresi (Evânî gibi) hem de "Lü'lü'" çağrısıyla ölüyü diriltme kerameti vesilesiyle anılır.

Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2 ve Cilt 9 — Ankaravî hazretlerinin de naklettiği Geylânî menkıbeleri; özellikle riyâzet ve mücâhede emrinin müride etkisi anlatılır.

Sohbet Arası Sohbetler CD 14 ve CD 21 — Terzibaba sohbetlerinde Geylânî hazretleri ve diğer gavslar üzerine müridin tavrı ve "gavs kerametine değil tâlimine bakmak" düsturu açılır.

Mübârek Geceler, Terzi Baba Cilt 1 ve Cilt 2, İnci Tezgâhı, Muhammed, Secde, Hac, Şûrâ, Enbiyâ Sûreleri — Bu eserlerde Geylânî hazretleri çeşitli vesilelerle anılır; özellikle tarîkat silsileleri, kerametler ve velâyet bahisleri içinde yerini alır.

Değerlendirme

Geylânî hazretlerinin Terzibaba külliyâtındaki hüviyeti üç çizgide toplanır: Birincisi, Risâle-i Gavsiyye sahibi olarak insânın sırrını "Hakk'ın mekânı" olarak gösteren bir mürşid; ikincisi, melikiyet mertebesinden tasarruf eden bir gavsü'l-a'zam; üçüncüsü ise kerametlerinin gönülde hayret değil hamd uyandırmasını isteyen bir terbiye edicidir. Bu üç çizgi birleştiğinde ortaya çıkan, mücerred bir tarihî şahsiyet değil, sâlikin hâliyle alâkadar olmayı sürdüren bir mânevî varlıktır.

Okuyucu bu sahifeyi daha derinleştirmek isterse, evvelâ Risâle-i Gavsiyye sayfasına ve onun şerhine; sonra Gavs ve Velâyet sayfalarına; ardından da Kâdiriyye Tarîkatı sayfasına bakmalıdır. Bu eserin "Beni kabrimde aramayın, ben eserlerimin satırlarının içindeki mânâlarda gizliyim" düsturu, Geylânî hazretlerini tanımak isteyenin yapması gerekenin de bir göstergesidir: türbeden değil, satırdan başlamak.