Cebir ve İhtiyâr

“Hiç bu âlem-i izâfide bir ferd "emr-i irâdî"nin hükmünden kendisini kurtarabilir mi? Hayır. Bu beyt-i şerîfin zevkıne varmak için 623, 624, 625 numaralı beyitler ile, onları ta'kîb eden ebyâtı ve îzâhâtını mütâlaa etmek lâzımdır; zîrâ bu bahislerde cebir mes'elesi îzâh edilmiştir; burada tekrârı mûcib-i tatvil olur.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

“M. Arabi Hz.leri: "Bu alemde cebir diye bir şey yoktur, cebir kendinden kendinedir, yani ayan-ı sabitesine onu oraya koyduğu zaman o cebir denilen şey kendi özünden zuhura gelmektedir."”

TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye

“Ey cebir mezhebine sâlik olan kimse, sen "Bende bir şey yoktur" dersin. Fakat hasta olduğunda nedâmet izhâr edersin — bu sende bir irade bulunduğunu hatırlatır.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

“İmdi burada "cebir" suâli vârid olur. Filvâki' cebir vardır; fakat bu cebir Hak'tan değil, abdin kendi ayn-ı sâbitesinden ve hakikatından yine kendisinedir.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3

“Bu hükümde cebir yoktur. Zîrâ bu hükmü a'yân-ı sâbite kendileri üzerine vermişlerdir; ve Hak bidâyeten mahkûmün-aleyhdir.”

TB. Fusûs Mukaddimesi

“Buna göre sabit hakikatlerin, yatkınlık diliyle talep ettikleri şey ne ise, Yüce Allah onu verdi. Böyle olunca, sırf cebir yoktur. Bu hususta daha fazla açıklamalar I. ciltte 625 numaralı şerefli beyitte geçti. Ve o Sünnî dahi, “Abdin irâdesinden bu Cebrî'nin ne haberi vardır; kendisini ef'âlinde mecbûr bilmek ile, nefsinden sâdır olan ef'âl-i tesbihiyyeyi de Hakk'a izâfe etmiş oluyor.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

“İşte arif her ne vakit âlemde tasarruf ederse, böylece emr-i ilâhî ve cebir iledir; kendi ihtiyarıyla değildir. Zîrâ arif huzurdadır. Ve risâlet makamının dahi elbette tasarruf istediğine şüphemiz yoktur. Şu halde resul, Allah tarafından getirdiği risâleti, kavminin kabul etmeleri için, mu'cize ile tasarruf eder; ve izhâr ettiği mu'cize ümmetinin indinde, onun risâletini tasdik eyler; ve bunun neticesi olarak dîn-i...”

TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye

“Ey ilm-i hakâyık ile meşgûl olan sâlik, İblis'in eğri fikrinden ibret al ve cebri olma! Ne vakte kadar cebir ağacına sıçrarsın, ihtiyârını bir tarafa koyarsın?”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

“Abd-i mütedeyyin mecbûren mütedeyyindir. Fakat bu cebir, ona kendi hakîkatinden ve isti'dâd-ı ezelîsinden gelir.”

Kelime-i Ya'kûbiyye

“Peygamberler, inkârcıların cebir (kulların fiillerinde zorunlu olduğu) yolunda meydana gelen cevaplarına karşı dediler ki: "Evet, Yüce Allah kendisinden kaçınmak mümkün olmayan birtakım küfür ve iman, saadet ve şekavet gibi vasıfları yarattı ve bunları kazâ etti (ezelî genel takdirine dâhil etti), ve bunların "kazâ-yı mübrem" (değişmez ilâhî takdir) olanlarından kaçınmak da mümkün değildir. Çünkü bunlar asıl...”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

“Zîrâ kul, isti'dâd-ı ezelîsi mûcibince Hak'dan hangi işe tahsîsini taleb etmiş ise, Hak dahi onu vermişdir." Binâenaleyh abdden taleb ve Hak'dan ihsân vâki' olmuşdur. Eğer abdin şekāveti hakkında bir cebir vâki' olmuş ise, kendinden kendinedir. Nitekim âyet-i kerîmede لا يسأل عما يفعل وهم يسألون (Enbiya, 21/23) ya'ni "Hakk'a işlediğinden suâl olunmaz, mes'ûl olan onlardır" buyurulur.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

“Cebir kavramı vahdet-i vücud zemininde ikilik şartını taşımadığı için baştan çöker.”

TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet

“Sen izafî varlık (mutlak varlığa göre) arşının taşıyıcısı olan dört melekten birisin ve maddî âlem, ilahi isimlerin bağışlarını sana yönelerek bekler. “Senin vazîfenden âlem-i cismâniyyete rahmet getirmektir. Binâenaleyh cebir ve şiddeti bırak da niyâzıma rahmet et! Sen vücûd-ı izâfî arşının hâmili olan dört melekten birisin ve cismâniyet âlemi atâyâ-yı esmâiyyeyi sana te-veccüh ederek bekler.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

“Lisân-ı istidâd ile vâki' olan talebler üzerine Hak hükmetmiştir; bu cebir Hak'tan değil, aynın kendindendir.”

TB. Kelime-i Şîsiyye

“Bu "hatâyeyn hesabı"nın özeti şudur: Muhasebeci bilinen sayılardan bilinmeyen sayıları bulur. Uzun işlemli ve varsayımlı bir hesaptır. Bunu cebir ilminin denklemleri vasıtasıyla çözmek daha kolaydır. Sâlikin bir hatası şudur ki, o evvelce Hakk'a kendi varlığının gayr-i hakiki bir varlık ve kendisine de Hakk'ın varlığından gayr-i hakiki bir varlık vehmederdi.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

“Nasıl ki gelecek beyitte zikredilmiştir. Yani, ey şüttâr (Hakk'a ulaşmak için hızlı yol alan) yoluna sâlik olan kimse, kendi nefsinin cebir ve ihtiyârından kurtul. Çünkü senin ruh şahbazın (kuvvetli ruhun) gerçek şah tarafına yol buldu.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

“O sebepler ve eserlerde etkileyici olan kader akıl ile kavranamaz, yani akıl yürütülerek düşünülemez; ve kader sırrı hakkındaki açıklamalar, birinci cildin 626 numaralı beytine denk gelen "این نه جبرست معنی جباریست. ذكر جباری برای زاریست" [yani "Bu, cebir değildir; bu, cebrî olma anlamıdır. Cebrî olmanın zikri yakarış içindir"] beytinde geçti ve başka yerlerde de sırası geldikçe açıklandı.”

Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11