Nefs-i Safiye
Cenâb-ı Hakk’ın izniyle, insanın kendi hakikatine yaptığı yolculuğun son durağı, menzillerin en saf ve en duru olanı [Nefs-i Safiye](/wiki/nefs-i-safiye) makamıdır. Bu yol, yedi katlı bir göğe tırmanış gibidir; her bir katta sâlikin hâli değişir, rengi solar, yükü hafifler. Nefs-i Safiye, bu yedi katlı semânın zirvesidir. Orada artık nefs, kendi varlığından sıyrılıp, aslî saflığına, ilk halk edildiği andaki berraklığına döner. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin bütün külliyatı, özellikle de İrfan Mektebi adını verdiği eserleri, bu çetin ama mübarek yolculuğun bir “seyr defteri” ve şerhidir. “Nefs” denilen bu ilâhî emanetin sırrına doğru bir adım atarak onun en latîf, en kâmil hâli olan Safiye mertebesinin kapısını aralayalım.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Hakk yolunda yolcu insanın kendisi, menzil ise yine insanın kendi hakikatinde Hakk’ı bulmasıdır. Bu yolculuğun vasıtası ise “nefs”tir. Arapça kökenli olan nefs kelimesi, bir şeyin kendi özü, zatı, canı ve hakikati demektir. Lâkin bu kelime, irfan yolunda çoğu zaman yanlış anlaşılmış, hor görülmüştür. Kur’ân-ı Kerîm’de geçen bir ifade, bu yanlış anlamanın kaynağı olmuştur.
Kûr’ân-ı Keriym, Yûsuf Sûresi, (12/53) Âyetinde; وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ “ vema überriu nefsi innennefse leemmâretün bissui” Mealen; “Ben nefsimi temize çıkarmam. nefs daima kötülüğü emredicidir,” hükmüyle bakıp sadece bu haliyle özleştirerek ona en büyük zulmü yaparak bu yoldan kendi nefsimize de zulum etmiş olmaktayız.
Âyet-i kerîme, nefsin mertebelerinden sadece birine, en aşağıda olanına, yani [Nefs-i Emmâre](/wiki/nefs-i-emmare) (kötülüğü emreden nefs) haline işaret etmektedir. Bu, yolculuğun başlangıç noktasıdır, menzilin kendisi değil. Sadece bu başlangıç noktasına bakarak nefsin tamamı hakkında hüküm vermek, bir tohumun içinde gizli olan ağacı, çiçeği ve meyveyi inkâr edip onu sadece toprağın altındaki karanlık ve çamurlu haliyle yargılamak gibidir. Bu, nefse yapılan en büyük zulümdür. Zira nefs, terbiye edilip saflaştırıldığında, insanı Hakk’a ulaştıran bir Burak’a dönüşme istidadı taşır.
Nefsin hakikati o kadar yücedir ki, Fahr-i Kâinat Efendimiz (s.a.v.) onun aslî şerefine şöyle işaret buyurmuşlardır:
“Evvelü ma hâlâkallahu akli vennefsi” Hadîs-i şerif. “Allah (c.c.) evvelâ benim aklımı ve nefs’imi halketti” Efendimiz (s.a.v.) belirtilen bütün mertebelerin öncesi ve öncüsü olduğu gibi “nefs” mertebesinin de öncüsü olduğunu bu Hadîs-i şeriflerinde belirtmişlerdir. Sadece bu Hadis-i şerif dahi “nefs” in ne derece mühim bir hakikat olduğunu anlatmaya yeterlidir diye düşünüyorum.
Cenâb-ı Hakk’ın ilk halk ettiği cevherlerden biri, [Hakikat-i Muhammediyye](/wiki/hakikat-i-muhammedi)nin bir parçası olarak O’nun aklı ve nefsi ise, o halde nefs, özü itibariyle şerefli ve mübarektir. Bizdeki nefs ise, o ilk ve kâmil nefsin bir gölgesi, bir tecellîsidir. Vazifemiz, bu gölgeyi aslına benzetmeye çalışmak, üzerindeki tozdan, pastan, kirden arındırarak onu “safiye” yani saf, arı ve duru hâline geri döndürmektir.
Bu arındırma ve yükselme yolculuğu, tasavvuf büyükleri tarafından sistemli bir şekilde ele alınmıştır. Terzibaba Hazretleri’nin eserlerinde bu yolculuk, iki ana kısma ayrılır. Birincisi, sâlikin kendi iç dünyasında, yani enfüsî âlemde yaptığı seyahattir.
Yolumuzda, kişinin kendini tanıyabilmesi için yapılması lâzım gelen çalışmaları başlıca iki kısımda toplayabiliriz. Birinci kısma, (ettur’u seb’a) yani yedi tur, ve ya, (etvar’ı seb’a) yani yedi tavır denmektedir. Adından da anlaşılacağı üzere bu kısım yedi merhaleden oluşmaktadır. Bunlar da sırasıyla: 1 - Nefs-i Emmâre. 2 - “ Levvâme. 3 - “ Mülhime. 4 - “ Mutmeinne. 5 - “ Râdiye. 6 - “ Merdiyye. 7 - “ Sâfiye. Diye adlandırılır. Bu kısımda kişi (enfüsi) yani içe dönük çalışmalar yaparak kendi varlığında mevcud hakikatlerini ve kendini tanımağa başlar.
Bu [Etvâr-ı Seb'a](/wiki/etvar-i-seba) (Yedi Tavır), sâlikin mânevî tekâmül basamaklarıdır. Her bir mertebe, bir öncekinden daha latîf, Hakk’a daha yakındır. Emmâre’nin hayvani arzu ve esaretinden başlayan yolculuk, Levvâme’de (kendini kınayan nefs) pişmanlık ve uyanışla devam eder. Mülhime’de (ilham alan nefs) ilâhî ilhamlara mazhar olmaya başlar. Mutmainne’de (tatmin olmuş nefs) iman ve teslimiyetle sükûn bulur. Râdiye’de (razı olmuş nefs) Hakk’tan gelene rıza gösterir. Merdiyye’de (razı olunmuş nefs) Hakk’ın da kendisinden razı olduğu bir makama erişir. Nihayet, Nefs-i Safiye’de bütün bu mertebelerin ötesine geçerek, benliğin son kalıntılarından da arınır ve mutlak saflığa ulaşır. Bu, bir menzile varmak değil, bir hâl olmaktır.
Bu yedi mertebe, ariflerin dilinde “yedi deniz” olarak ifade edilir. Bu yedi denizi geçmeden vuslat olmaz.
Hakk’a varmak ister isen. Gönül yolun tutman gerek. Üzerinden varlık yükün. Hemen çözüp atman gerek. Bir de kâmil yere varıp. Evvel elin tutman gerek. Yedi deniz beş deryayı. Kanat açıp geçmen gerek. Diye belirtilen, yedi deniz “nefs” mertebeleri, beş derya ise, “
[Hazarât-ı Hamse](/wiki/hazarat-i-hamse)” dir.
Bu dörtlükte yolun usûlü özetlenmiştir. Varlık yükünü atmak ([fakr](/wiki/fakr)), bir kâmil mürşide el vermek (intisap), sonra da onun rehberliğinde bu yedi denizi, yani nefs mertebelerini ve ardından beş deryayı, yani Tevhid mertebelerini (Ef’âl, Esmâ, Sıfât, Zât, [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)) geçmek gerekir. Terzibaba Hazretleri, bütün bu yolculuğu, adeta bir harita gibi eserlerinde ortaya koymuştur. Onun İrfan Mektebi adlı eseri, bu yolun seyr defteri ve şerhidir.
İRFAN MEKTEBİ, HAKK YOLU’nun seyr defteri ve şerhi: BİRİNCİ KISIM: Yedi tur- (yedi tavır.) “ Sırât-ı müstakiym” ……….. ... Yedinci, Bölüm: Nefs-i Sâfiye………………………………………………………………………… 43 İKİNCİ KISIM: (Hazarât-ı hamse) Beş hazret mertebesi. “Sırâtullah” ...
Nefs-i Safiye, Sırât-ı Müstakîm olarak adlandırılan içsel yolculuğun son durağı ve Sırâtullah denilen tevhîd yolculuğunun başlangıç kapısıdır. O, bir zirve olduğu kadar yeni bir başlangıcın da eşiğidir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin irfan mektebi, bu yolculuğun her bir durağını, her bir tehlikesini ve her bir lütfunu en ince ayrıntısına kadar işler. Onun külliyatı, sadece okunacak bir kitap değil, yaşanacak bir hayatın, çıkılacak bir seyrin kılavuzudur. Nitekim kendisi de bu hususa şöyle dikkat çeker:
Muhterem okuyucum, her ne sûretle olursa olsun elinize geçmiş bulunan bu kitap hacmi itibariyle pek büyük olmamakla birlikte, manâ ve özü itibariyle oldukça yüklüdür. Bu kitaptan en iyi bir şekilde fayda sağlamak için, daha evvelce bu yollardan geçmiş bir arif ’in nezaretinde tatbikine başlamak doğru olacaktır. İçindekileri kendinize mâl edip o hali yaşamak istiyorsanız yolu budur.
Bu sözler, bu ilmin bir nazar ve sohbet ilmi olduğunun, kitâbî bilginin ötesinde bir hâl ve yaşantı gerektirdiğinin delilidir. Nefs-i Safiye’ye giden yol, satırlardan değil, sadırlardan geçer. Kitaplar yolu gösterir, ama yolu yürütecek olan kâmil bir mürşidin himmeti ve sâlikin kendi gayretidir. Terzibaba Hazretleri’nin Cumhuriyet döneminin en velûd sûfî müelliflerinden biri olması ve eserlerinin kendi mânevî seyrinin bir iz düşümü olarak kabul edilmesi, bu mektebin ne denli canlı ve yaşayan bir irfan geleneği olduğunu gösterir.
Terzibaba'nın Nazarıyla Nefs-i Safiye: Aslı ve Mertebesi
Nefs-i Safiye’nin hakikatini ve varlık âlemindeki yerini anlamak gerekir. İrfan Mektebi’nde her bir kavram, âlemlerin dokusunda bir yere, bir mertebeye işarettir. Nefs-i Safiye de yalnızca bir hâl değil, bir menzil, bir vücûdî duraktır. O, sâlikin seyr-i sülûk dağının zirvesidir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde ve eserlerinde, her şey yerli yerindedir; her mertebe, bir üstündekinin bâtını, bir altındakinin zâhiridir. O, nefs mertebelerinin sonuncusu olmakla beraber, tevhid mertebelerinin de başlangıcı, Vâhidiyyet sahasına açılan bir kapıdır.
Âlemdeki Yeri ve Varlık Mertebeleriyle İlişkisi
Tasavvuf ehli, varlığın Hakk’tan halka inişini ve halktan Hakk’a tekrar dönüşünü açıklamak için mertebelerden bahseder. Bu mertebelerin en bilinen tasnifi, Hazarât-ı Hamse yani Beş İlâhî Hazret’tir. Bunlar Zât, Sıfat, Esmâ, Ef’âl ve Şehâdet âlemlerine tekabül eder. Sâlikin yolculuğu, bu âlemleri bir bir idrak ederek, yani tevhidi basamak basamak yaşayarak aslına doğru urûc etmesidir.
Nefs-i Safiye bu haritanın neresindedir? Terzibaba Hazretleri, bu makamı Hazarât-ı Hamse’nin de üzerinde, onlarla birlikte anılan altıncı bir mertebe olarak işaret eder. Bu, Nefs-i Safiye'nin sadece beşerî bir arınma hâli değil, ilâhî hazretlerle doğrudan irtibatı olan bir vücûd mertebesi olduğunu gösterir.
Bunlar, yukarıdan itibaren "Hazarât-ı Hamse / Beş Hazret" mertebesinde ve bir de nefs-i safiye (arındırılmış nefis) mertebesinde olmak üzere altı mertebeye verilen onardan altmış rahmettir. Mertebeleri şöyledir: 12 - İnsân-ı Kâmil 11 - Tevhîd-i Zât (Zâtın birliği) 10 - Tevhîd-i Sıfât (Sıfatların birliği) 9 - Tevhîd-i Esmâ (İsimlerin birliği) 8 - Tevhîd-i Ef'âl (Fiillerin birliği) 7 - Nefs-i Safiyye (arındırılmış nefis) mertebelerinde olanlaradır.
Bu sıralama bir hakikat haritasıdır. Yolculuk aşağıdan yukarıya doğrudur. Sâlik, nefsini Emmâre’den başlayarak terbiye eder ve altıncı mertebe olan Merdiyye’den sonra yedinci ve son durak olan Safiye’ye ulaşır. Bu 7. durak, aynı zamanda yukarıdan aşağıya doğru inen ilâhî mertebelerle buluşma noktasıdır. Tevhid yolculuğu, yani fiillerin, isimlerin, sıfatların ve nihayet Zât’ın birliğinin idraki, ancak bu safiyet zemininde başlar. Nefs-i Safiye, Tevhid-i Ef’âl’in hemen altındaki basamaktır. Sâlik nefsini tamamen arındırmadan, fiillerin Fâil-i Mutlak’tan zuhûr ettiğini hakikatiyle müşahede edemez. Nefsinde kendine ait bir benlik, bir irade kırıntısı kaldıkça, fiilleri kendine nispet etmekten kurtulamaz.
Terzibaba Hazretleri, bu mertebelerin her birinin bir "faaliyet sahası" olduğunu ve her birine Besmele ile girildiğini şöyle ifade eder:
Nefs-i Emmareye bununla başlıyorsun mücadeleye, Levvameye bununla başlıyorsun, Mülhime Mutmaine Radiye Merdiye Safiye bunun yedi mertebesi yedi besmele nefislerimizle mücadeleye başlarken çektiğimiz besmeleler, beş tanesi hazret mertebeleri yani daha yukarki mertebeler. Ef’al alemi, Esma alemi, Sıfat alemi, Zat alemi, İnsan-ı Kamil mertebesi.
Yedi nefs mertebesi ve beş hazret mertebesi, sâlikin mânevî yol haritasının tamamını oluşturur. Nefs-i Safiye, bu haritada bir kavşak noktasıdır. Beşeriyetin kemâle erdiği ve ulûhiyet sırrına açıldığı eşiktir. Bu eşiği geçmeden ne İbrahimî teslimiyet, ne Mûsevî kelâm, ne de Muhammedî hakikat tam olarak yaşanabilir.
Âfâk ve Enfüs: Yedi Gök ve Yedi Nefs Mertebesi
İrfan yolunun temel bir usûlü vardır: Âfâk (dış âlem) ve enfüs (iç âlem) birbirinin aynasıdır. Cenâb-ı Hakk, âyetlerini hem kâinat kitabında hem de insan kitabında gösterir. Kur’ân-ı Kerîm’de zikredilen "yedi kat gök" (seb’a semâvât), sadece başımızın üzerindeki semâ değildir; o aynı zamanda gönül semamızın, yani nefsânî yapımızın da bir ifadesidir.
Terzibaba Hazretleri, bu mütekabiliyeti (karşılıklılığı) Mülk Sûresi’nin tefsiri üzerinden şöyle açıklar:
elleziy haleka seb’a semavatın tıbakan “semavatı yedi kat olarak halk eden elleziy/ o zattır” “Gökleri yedi kat üzere halk eden O’dur” diye âyette belirtilen zâhir gökyüzüdür. “Yere göğe sığmam mü’min kulumun gönlüne sığarım” ifadesiyle hadis-i kudsîde belirtilen ise, insan gönlü olan bâtın gökyüzüdür. Zâhir gökyüzü yedi kat (tabaka) olduğu gibi, gönül gökyüzü de yedi tabakadır. Bunlar yedi nefis mertebeleridir. Birinci tabaka “Nefs-i Emmare” dir. Diğerleri; “levvame”, “mülhime”, “mutmeinne”, “radiye”, “merdiye, safiye” diye isim alırlar. Gerçek bir eğitim ile bu mertebeler aşılır. İnsan hakiki benliğini ve kimliğini böylece tanımağa başlar.
Bu sohbet, Nefs-i Safiye’nin kâinattaki yerini gösterir. O, gönül göğünün yedinci katıdır. Nasıl ki Sidretü’l-Müntehâ, mahlûkat ilminin ve Cebrail’in urûcunun son sınırı ise, Nefs-i Safiye de sâlikin beşerî gayretinin ve kesbî (çalışarak kazanılan) ilminin son durağıdır. Bu mertebeden sonrası artık vehbîdir, ilâhî bir lütuftur.
Sâlik, Emmâre semâsının karanlığından, yani nefs-i emmârenin hayvânî arzularından yolculuğa başlar. Her bir mertebeyi aştığında, bir gök katını geçmiş, bir gezegenin tesirinden kurtulmuş gibi olur. Levvâme’de kendini kınamanın Ay’ına, Mülhime’de ilhamların Merkür’üne, Mutmainne’de imanın sarsılmaz Güneş’ine, Râdiye’de rızanın Venüs’üne, Merdiyye’de Hakk’ın rızasına mazhar olmanın Jüpiter’ine vasıl olur. Nihayet Safiye mertebesine ulaştığında, yedinci göğe, yani Zühal’in, yani zamanın ve mekânın sınırlarının ötesine, fenâ makamına adım atar. Bu, beşerî nefsin kıyametinin koptuğu andır.
Yani bireysel nefs ile İlâh-î nefsimizin birleştiği zaman beşeri nefsimizin kıyamet-i kopmuş olacak nefs, nefs-i sâfiye olarak gerçek haline ulaşmış olacaktır.
Bu kıyamet bir yok oluş değil, hakiki varlığa doğuştur. Bireysel, cüz’î nefs hüviyeti, Küllî Nefs’in içinde erir ve kendi aslî saflığına, yani halk edilmeden önceki ilm-i ilâhîdeki hakikatine döner.
Vahdaniyet Sahasının Müşahadesi ve "Yedinci Gün" Sırrı
Nefs-i Safiye mertebesi, sadece bir arınma değil, aynı zamanda bir "görme", bir müşahede makamıdır. Sâlikin basiret gözü üzerindeki perdeler o kadar incelir ki, eşyanın hakikatini görmeye başlar. Bu, Vâhidiyyet sahasının, yani ilâhî isimlerin tecelligâhı olan ve bütün kesretin (çokluğun) tohumlarını barındıran Birlik mertebesinin müşahedesidir. Terzibaba Hazretleri’nin bir sohbet şerhinde buyurduğu gibi:
Keşften bahsedilmekte ki Vahidiyet sahasını müşahade Nefs-i sâfiye’den başlamaktadır.
Sâlik, bu makama gelene kadar Hakk’ı perdenin arkasından, kesretin içinden sezer. Ama Safiye mertebesinde, artık kesret perdesi aralanır ve her bir varlığın ardındaki İlâhî İsmi, o ismin de bağlı olduğu Vâhidiyyet hakikatini doğrudan zevk etmeye başlar. Bu, kâinatın bir resim değil, ressamın kudret elinin her an işlediği canlı bir nakış olduğunu görmektir.
Bu müşahede, sâlikin varlığını temelden dönüştürür. Artık o, kendi varlığını Hakk’ın varlığından ayrı görmez. Varlığının hakikatinin, Hakk’ın hakikati olduğunu idrak eder. Bu idrak, onu Rahmân’a bir "arş" kılar. Arş, saltanatın ve hükümranlığın tecelli ettiği yerdir. Sâlikin kalbi ve bütün vücûdu, Rahmân isminin tecellisine tam bir mahal, bir taht olur. Bu hâl, halkın "yedinci günü"ne benzetilir.
Varlığının hakikatini “Hakk” ın hakikati olarak müşahede ettiğin zaman, varlığın “Rahman” ‘a arş olmuş, yani seni zatıyla ihata etmiş olur ki; bu da bir bakıma senin için yedinci ( 7. ) gündür. Yine başka bir yön ile baktığımızda; İnsanda yedi ( 7 ) nefs mertebesi vardır... ve yedincisi “safiye” dir. “Safiye” de; insan saf, mücerret ve asli üzere kalır ki; bu da işin evveline yani özüne dönüştür. Böylece o varlıkta kendine ait bir vasıf kalmaz. O, Hak ile vasıflanır ki; onun nefsinin kemalatı olan yedinci ( 7.) günüdür.
Tevrat’ta geçen "Allah kâinatı altı günde halk etti, yedinci gün istirahat etti" ifadesinin irfânî yorumu budur. Altı gün, altı nefs mertebesinde sâlikin kendi varlığını inşa etme, tamamlama çabasıdır. Yedinci gün, yani Safiye mertebesi, sâlikin kendi fiilinden, iradesinden ve benliğinden "istirahat" ettiği, her şeyi Hakk’a teslim ettiği ve Hakk’ın kendi varlığında fiil ve tecelli etmesine izin verdiği makamdır. Bu, "ölmeden evvel ölmek" sırrının tam olarak yaşandığı, beşerî vasıfların sönüp ilâhî vasıfların parladığı bir fenâ hâlidir.
Allah'ın Tercümanı Olmak: Safiyetin İki Zuhûru
Nefs-i Safiye’ye ulaşan bir kâmil, iki temel vecihe ile tecelli edebilir: Birisi "renksizlik", diğeri ise bütün renkleri kendinde toplama, yani "câmiiyet"tir.
Terzibaba Hazretleri, bu inceliği bir ressam hikâyesi üzerinden anlatır:
Hakk'ın varlık tecellisi renksizdir, suyun bardağın rengini alması gibi yansıdığı a’yân-ı sâbite’nin rengini alır, bu yüzden sen renksiz ol meşrebinde insân-ı kâmiller olduğu gibi, bütün renkleri kendinde toplayan insân-ı kâmiller de vardır. Onların da aslında sâfi beyaz olduğu, zamanın devir hareketi sür’atle müşahede edilse idi idrak olunurdu.
Hakk’ın Zâtî tecellisi, her türlü kayıttan ve renkten münezzehtir. Safiye makamına ulaşan sâlikin kalbi de, Zâtî tecelliye ayna olabilmek için kendi renginden, meşrebinden, hatta "iyilik" ve "doğruluk" gibi en ince kayıtlardan bile arınır. Tam bir "hiç" olur. Bu, "renksizlik" meşrebidir. Böyle bir velî, bulunduğu kabın şeklini alan su gibi, her duruma ve her insana kendi hakikatine göre muamele eder, kendinden bir renk katmaz.
Diğer yandan, bu renksizlik aynı zamanda bütün renkleri potansiyel olarak içinde barındıran saf beyaz ışık gibidir. Bu da "câmiiyet" meşrebidir. Böyle bir kâmil, gerektiğinde Celâl ile kahreder, gerektiğinde Cemâl ile lütfeder. Bir an Âlim ismiyle konuşur, bir an sonra Halîm ismiyle susar. Bütün esmâyı kendinde cem ettiği için her an yeni bir şe’nde, yeni bir renkte tecelli edebilir. Ama bu renkler onu boyamaz; o, bütün renklerin aslı olan renksizliğinde, yani ubûdiyyet (kulluk) makamında sâbit kademdir.
Bu safiyet, özellikle Kur’ân-ı Kerîm’i anlama ve tebliğ etme noktasında kendini gösterir. Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin dediği gibi, Kur’an okuyan kişi "Allah’ın tercümanı" olur. Ancak bu tercümanlık, kuru bir nakil değildir. İlâhî kelâmın manalarını kendi bulanık nefs suyuyla kirletmeden aktarabilmektir. Bu ise ancak Nefs-i Safiye ile mümkündür.
Tabi Allah’ın tercümanlığını yapmak için Allah’ın safiyeti ile saflaşmak lazımdır ki o saf deryadan istifade edilebilsin, alınabilsin, aksi halde kirli olarak insanı oraya sokmazlar. O sahaya sokmazlar.
Nefs-i Safiye, Kur’an’ın bâtınî manalarına açılan kapının anahtarıdır. Nefs ne kadar saf olursa, ayna o kadar berrak olur ve Kelâm-ı Kadîm’in hakikati o aynada o kadar lekesiz yansır. Bu makama ulaşan bir arifin lisanından dökülenler, artık kendi nefsinden değil, nefsini mir’ât-ı Rahmân (Rahmân’ın aynası) kıldığı kaynaktan gelir. O, konuşan bir Kur’an olur ve susması da, konuşması da bir irşad olur.
Terzibaba İrfan Mektebi’nin penceresinden bakınca Nefs-i Safiye, böyle yüce bir hakikate, böyle derin bir mertebeye işaret eder. O, yolun sonu değil, hakiki yolculuğun başladığı yerdir. Beşeriyetin bittiği, Âdemiyetin kemâle erdiği ve Hakk’ın varlığında ebedî bir hayata doğulduğu mübarek bir menzildir.
Terzibaba Geleneğinde Nefs-i Safiye'in Yaşanması
Yedi katlı bir iç âlemi taşıdığımız bu mânevî yolculuğun nihayeti, zirvesi olan Nefs-i Safiye makamıdır. Bu makam, sözün bittiği, hâlin konuştuğu bir yerdir. Bu yolculuk, bir ilim öğrenme meselesi değil, bir olma, erime ve yeniden doğma meselesidir. Kendi varlığımızı bir denklem gibi çözdüğümüz, masivâdan soyunduğumuz, çıplak hakikat ile yüz yüze geldiğimiz bir tecrübedir. Bu tecrübenin nasıl yaşandığına, sâlikin bu yolda hangi kapılardan geçtiğine, mürşidinin elinden nasıl tuttuğuna ve bu makamın kendine has edebiyle nasıl hemhâl olduğuna bakalım.
"Lâ" Kapısından Geçmek: Ölmeden Evvel Ölme Sırrı
Sâlikin yolculuğu, bir inkâr ile başlar. Ama bu, Hakk'ı inkâr değil, Hakk'ın gayrısını, O'nun vechinden başka her şeyi inkârdır. Bu inkârın kelime-i tevhîddeki karşılığı "Lâ"dır. Bu "Lâ" bir yok ediş değil, bir temizleyiştir. Varlık zannettiğimiz, "benim" dediğimiz her ne varsa, hepsinin üzerine çekilen bir perdedir. Terzibaba Hazretleri bu kapıyı şöyle ifade eder:
Kişi dünyaya geldiği andan, hatta daha önceki geçirmiş olduğu hallerden Hakk yoluna dönünceye kadar bir sürü yapay bilgi ve alışkanlıklara sahip olmuş olur. Aslında olan saflık çok derinlerde kalmıştır ve onun üstüne sayılamayacak kadar yanlış ve çok lüzumsuz şeyler dolmuştur. İşte bu lüzumsuz şeylerden kurtulmanın yolu ( لأ ) “lâ”dan geçmekle olur. ( لأ ) “lâ”ya ulaşmak Aslında ( لأ ) “lâ”dan geçmek bir yana, ( لأ ) “lâ”ya ulaşmak büyük bir maharettir. Çünkü o, Allah’ın zâtına giden bir kapı, hem de çok büyük bir kapıdır. Onun önüne gelince insan ne yapacağını, nasıl o kapıda kendine yer ve yol bulacağını şaşırır. Çünkü iki tarafı da birbirine benzeyen ( لا ) “lâm elif” ile karşılaşmıştır. Ortadan () “lâm”ı kaldırırsa ( ُ ) “elif” kalır; ( ُ ) “elif”i kaldırırsa () “lâm” kalır. Ayrıca onları birbirinden ayırmak da mümkün değildir. Ayakları birbirine öyle karışmışlardır ki adeta çaprazlama ikiye katlanmış “tek” gibidirler.
Bu, sâlikin en büyük imtihanıdır. Bu kapı, Zât'a açılan kapıdır ve o kapının kendisi de bir bilmecedir. "Lâm" harfi kulun kesretini, eğriliğini, muhtaçlığını; "Elif" ise Hakk'ın Vahid (tek) oluşunu, istikametini işaret eder. "Lâ"da bu ikisi öyle bir iç içe geçmiştir ki, artık hangisi kul, hangisi Sultan, ayrıştırmak mümkün olmaz. Bu, fenâ makamının, yokluk tecrübesinin harflerle resmedilmiş hâlidir. Sâlik, bu kapıda kendi varlığının bir izâfetten ibaret olduğunu, asıl varlığın Elif'te gizli olduğunu anlar. Bu anlayış, "ölmeden evvel ölünüz" sırrının ta kendisidir. Zira bu sır, bedenin ölmesi değil, vehmî ve hayalî benliğin ölmesidir.
“Mutü kable ente mutü” yani (ölmeden evvel ölünüz) Hadîs-i kûdsi si ile Efendimiz de bu hale ne güzel açıklık getirmiştir. Kendi Nefs-lerin den ölenler, HAKK’ın varlığı ile dirilirler ki işte bu gerçek yaşamdır. Ondan sonra artık o kimesler ölmezler.
Bu ölüm, bir son değil, ebedî bir dirilişin başlangıcıdır. Beşerî sıfatlardan ölmek, İlâhî sıfatlarla dirilmektir. Nefs-i Emmâre'nin saltanatı yıkılır, yerine Hakk'ın varlığıyla bakan, duyan, tutan bir kul zuhûr eder. Bu diriliş, Nefs-i Sâfiye'nin şafağıdır. Artık sâlik, yedi nefis mertebesini tamamlamış, yedi yıllık bir imtihanı geride bırakmış, Abdullah bin Dinar Hazretleri'nin hikâyesindeki gibi, nefsine bir inciri bile çok görecek bir saflığa erişmiştir. O hikâyede anlatıldığı gibi:
Abdullah bin dinâr 7 sene nefsine hükmetmiş, yâni 7 nefis makamını geçmiş bir zât-ı muhteremdir. Bir gün nefsi ondan bir adet incir istiyor. (İncir malûm hem vahdette kesret, hem de kesrette vahdet.) Nefis inciri elde etmek için çok güzel akıl da veriyor ve bu zât da almaya yöneliyor. Fakat karşı taraftan gelen ters bir hareket karşısında bir anda uyanıyor ve hata ettiğini anlıyor. Çünkü Nefsi Sâfiye’ye gelmiş bir zât Allah’ın mülkünde ikiliğe yer olmadığını, buradaki yaşamı kesret, yâni çokluk âleminde yaşayanlara göre olmadığını idrak etmiştir.
Bu hikâye, Sâfiye makamının ne kadar hassas bir denge üzerine kurulu olduğunu gösterir. Yedi kat semâyı aşmış bir sâlikin ayağı, bir incir tanesiyle kayabilir. Bu yüzden bu yol, tek başına yürünecek bir yol değildir.
Mürşidin Himmeti ve Zuhuratın Tâbiri: Yolun Anahtarı
Nefs-i Sâfiye'ye giden yol, sarp ve tehlikelidir. Sâlik, bu yolda kendi aklına, zevkine ve hatta gördüğü mânevî tecrübelere (zuhurat) bile güvenemez. Bu yolun kılavuzu, o yollardan geçmiş, tehlikelerini bilen bir İnsân-ı Kâmil'dir. Terzibaba geleneğinde mürşidin rolü, sadece zikir telkin eden bir hoca değil, sâlikin iç dünyasının haritasını okuyan, zuhuratlarını doğru tâbir eden bir hekim, bir rehberdir.
Bu makamın anahtarı ve yükselticisi KAHHAR ismidir, mürşidinin himmeti irşadıdır. Tarikat mertebesi nin sonudur. Hakikat mertebesi yaşamına geçmeğe namzettir.
Anahtar, "KAHHAR" ismi ve "mürşidin himmeti"dir. Biri sâlikin gayreti, diğeri ilâhî bir lütfun tecellî ettiği merci. Müridin gördüğü rüyalar, zuhuratlar, yaşadığı içsel hâller ham birer madendir. O madeni işleyip mücevhere dönüştürecek olan, mürşidin irfanıdır. Sâlik, rüyasında tarihi bir camide eski bir cübbe giydiğini görür. Bunu kendi kendine yorumlasa, belki de kendini bir yerlere gelmiş zanneder. Ama mürşid, o cübbenin ne anlama geldiğini, o caminin hangi bâtınî makama işaret ettiğini bilir ve sâlikin dersini ona göre ayarlar. Nitekim bir müridin zuhuratına yapılan zahirî yorumu Terzibaba Hazretleri şöyle tashih eder: "Tamamen zahiri hiçbir mesnedi ve işareti olmayan ders geçirme ve yorumlardır." Bu, mürşidin ne kadar hayati bir düzeltici olduğunu gösterir.
Mürşid, sadece zuhuratı tâbir etmekle kalmaz, sâlikin yolculuğunu da tanzim eder. Bir müridin sabırsızlıkla daha üst dersleri istemesi, Sâfiye mertebesine kadar olan zikirleri çekebileceğini iddia etmesi, yolun tehlikelerine bir misaldir:
Efendi babam derslerim çok az geliyor,eğer himmet buyurursanız vekaleten " Ya hu "ismi şerifinide çekmek istiyorum.Aslında şu an nefsi safiye mertebesine kadar bütün zikirleri çekebilecek güçteyim himmetiniz ile,ama bunun mümkün olmadığını da biliyorum.
Bu talep, nefsin bir oyunudur. Mürşid ise, bu aceleciliğin sâliki yoldan çıkaracağını bilir ve onu sabırla, adım adım ilerlemeye teşvik eder. Cevap, kelimelerle değil, zamanla, yaşantıyla verilir. Zuhuratlar da böyledir. Mürşid, bazen zuhuratı hemen yorumlamaz, sâlikin o hâli yaşayarak, demlenerek kendi kendine anlamasını bekler: "Zuhuratına gelince şimdilik bir şey demiyeceğim zaman içinde kendin anlarsın İnşeallah." Bu, sâlikin idrakini kendi kendine bilemesi için tanınan bir fırsattır.
Mürşidin varlığı o kadar hayatîdir ki, bir dervişin dediği gibi:
Başında Kâmil insân olmayınca derviş nereye gideceğini bilemeyebiliyor. Sizin bizim başımızda olmaniz çok ama çok şey ifâde ediyor. Rabbime sonsuz kere sonsuz şükürler olsun.
Mürşid, sâlikin aklı-ı küll'ü ve nefs-i küll'ü ile buluşmasını sağlar, onun iç âlemindeki anne ve babayı, yani aslî hakikatlerini ona tanıştırır. Bir zuhurat yorumunda Terzibaba Hazretleri'nin belirttiği gibi, rüyada görülen yaşlı anne ve baba, sâlikin kendi küllî nefsi ve aklıdır. Mürşid, işte bu kayıp parçaları bir araya getiren mânevî bir cerrahtır.
Yokluk ve Renksizlik Hâli: Sâfiyetin Tecrübesi
Sâlik onca mertebeyi aşıp, mürşidinin himmetiyle Sâfiye kapısına dayandığında ne hisseder? Bu makamın yaşantısı, dışarıdan bakana bir "hiçlik" gibi görünür. Çünkü o, artık beşerî varlığının renklerinden, kayıtlarından, iddialarından tamamen soyunmuştur.
Nefs-i Safiye (arınmış nefis) mertebesinde, beşerî varlığından tamamen soyunmuş olarak, hiçlik, yokluk, renksizlik halinde iken, burada hakikati yönünden tekrar kendi özel ve hakkanî kimliğine ulaşmasıdır. Eski birimsel varlığının başka bir idrak ve oluşumla değişmesidir.
Bu "renksizlik" hâli, bir eksiklik değil, bütün renkleri kendi içinde barındıran saf beyaz ışık gibidir. Artık sâlik, "ben şuyum" veya "ben buyum" demez. O, herhangi bir sıfatla kendini kayıtlamaktan kurtulmuştur. Ahlâkı yokluk, sıfatı hiçliktir. Bu, bir tür mânevî iflastır. Bir müridin mektubunda bu hâl şöyle ifade edilir:
Öyle bir hal içindeyim ki, şöyle bir kişi düşünün.Malını mülkünü kaybetmiş,eşini dostunu yitirmiş,çok sevdiği kişileri ölmüş,insanlar içinde itibarını kaybetmiş,insanların içinde hor hakir görülmeye başlanmış,insanların içinde öyle rezil olmuş ki yer yarılsa da içine girsem,öyle bir pişmanlık hali varki,öyle bir utangaçlık hali varki öyle bir hiçlik hali varki bunu anlatamam,kısaca müflis birisini düşünün.Bu hallerin tamamı bende.
Bu, Sâfiye makamının eşiğidir. Dünyevî her şeyi kaybetmiş, beşerî kimliği iflas etmiş bir kul. Ama bu iflas, en büyük zenginliğin kapısıdır. Çünkü kendi varlık iddiasından tamamen vazgeçen o kulun varlığını, artık Hakk kendi üzerine alır. Varlığı, "O'nun vechinden başka her şey helak olacaktır" âyetinin tecellîsine mazhar olur. Eski birimsel varlığı, yepyeni bir idrakle, Hakkânî bir kimlikle değişir. Artık o, Kâbe gibi olur; insanlar için kurulmuş ilk ev gibi, içinde putlardan (nefsanî arzulardan) temizlenmiş, sadece Hakk'ın tecellî ettiği bir gönül beyti hâline gelir.
Sâfiye Mertebesinin Zikri, Edebi ve Tehlikeleri
Her makamın bir zikri, bir edebi ve bir imtihanı vardır. Nefs-i Sâfiye, yolun zirvesi olduğu için, zikri de en keskin, edebi de en hassas, tehlikesi de en gizli olanıdır.
“ NEFS-i SÂFİYE” Nefs-i Sâfiye: Sonradan arız olanları terk etmek, kendi özel hâli ile saf kalan (Nefs) anlamındadır. Zikri: “Ya KAHHAR ” dır. İdrâki: Bu mertebenin şuuru ile ileriye doğru gitmeğe gayret etmesidir.
Zikri, "Ya KAHHAR"dır. Kahhar ismi, genellikle celâl tecellîsi olarak bilinir ve korku uyandırır. Fakat bu makamda Kahhar, bir rahmettir. Çünkü o, sâlikin varlığında kalmış son benlik kırıntılarını, en gizli şirk kalıntılarını bile kahredip yok eder. Varlığın sadece Vahid ve Kahhar olan Allah'a ait olduğu şuurunu, sâlikin bütün zerrelerine hâkim kılar. Bu zikirle sâlik, "Bugün mülk kimindir?" sorusuna, bütün varlığıyla "Vahid ve Kahhar olan Allah'ındır!" cevabını verir. Bu idrak, sâlikin tam ve mutlak öz yapısıyla, yani Hakk ile kalmasını sağlar.
Ancak bu hâlin tehlikeleri de vardır.
Bu halin bazı tehlikeleri de vardır. İradesi güçlü olanlar bu tehlikeleri yenerler. “Sakın ha ölmeyin, ancak müslüman olarak ölün.” Emri İlâhisi bu vadide çok önem taşır. Cenâb-ı Hakk kulunun gaflet içerisinde ölmesine râzı değildir.
Tehlike, bu mutlak birlik tecrübesi içinde benlik iddiasının yeniden hortlaması, sâlikin kendini Hakk zannetmesi gibi fitnelerdir. Bu yüzden "Sakın ha ölmeyin, ancak müslüman olarak ölün" (Bakara, 2/132) emri, bu makamda "Sakın bu fenâ hâlindeyken benlik iddiasıyla mânevî olarak ölme, ancak tam bir teslimiyet (İslâm) içinde bu hâli yaşa" şeklinde bir ikaza dönüşür. Bu makamın edebi, tam bir teslimiyet ve sükûttur.
Bu yolculuk, Terzibaba Hazretleri'nin bir benzetmesiyle, bir gönül seferidir. Karadeniz olan Nefs-i Emmâre limanından kalkan beden gemisi, uğradığı her limanda (Levvâme, Mülhime, Mutmainne...) bir sonraki sefere hazırlanır.
O’radan Ak denizde, “Nefs-i Merdıyye ” limanına uğradıktan sonra yola devam ederek, “Nefs-i Safiye limanın da bir müddet durarak istihkak takviyesi yaptıktan sonra. Hazarat-ı Hamse-Beş hazret kıtalarını da seyretmek için, Cebel-i Tarık, çetin Tarık- tarikat boğazından geçerek engin “ Hakikat ” vahdet deryalarına açılmak için yola çıkılmış olunacaktır.
Nefs-i Sâfiye limanı, bir son değil, yeni ve daha engin bir okyanusa, Hakikat deryasına açılmadan önceki son hazırlık durağıdır. Sâlik burada istihkak takviyesi yapar, yani bu makamın hakkını vererek, edebiyle donanarak bir sonraki seyre, Hazarât-ı Hamse'nin (Beş Hazret) âfâkî seyrine hazırlanır.
Bu, gayretin kuldan, himmetin mürşidden, muvaffakiyetin ise yalnız ve yalnız Cenâb-ı Hakk'tan olduğu çetin ama bir o kadar da şerefli bir yolculuktur.
Füsûsu'l-Hikem'de Nefs-i Safiye
Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu’l-Hikem eserinde doğrudan “Nefs-i Sâfiye” başlığı altında bir bahis açmasa da bu mertebenin hakikatini ve ona giden yolun erkânını, eserinin dokusuna işlemiştir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin kendi külliyatında ve şerhlerinde, bilhassa Füsûs Mukaddimesi’nde bu konuya dair açtığı pencereler, Şeyh-i Ekber’in işaretlerini nasıl okumamız gerektiğini gösterir.
İnsan dediğimiz yapı, üç temel unsurun bir araya geldiği bir tecellîgâhtır: ruh, akıl ve nefs. Cenâb-ı Hakk’ın “Ona şah damarından daha yakınız” (Kāf, 50/16) buyurması, mekânî bir yakınlık değil, vücûdî bir hakikattir. Bu yakınlığın en çetin imtihanının yaşandığı, bu sırrın ya idrak edilip yaşandığı ya da perdelendiği meydan, kulun kendi nefsidir. Ruh, Hakk’tan gelen bir emirdir, hayatın sırrını taşır. Akıl, bu yapının idarecisi, yol göstericisi olma istidadındadır. Nefs ise bu hayatı tadan, duyan, isteyen, arzulayan ve tecrübe eden kuvvedir.
Terzibaba Hazretleri, Füsûs Mukaddimesi’nde bu dengeyi özetler:
Çünkü biz, ona şah damarından daha yakınız.” (50/16) demek sureti ile kendisinin nefislerimize ne kadar yakın, hattâ onunla birlikte olduğu açık olarak bildirilmektedir. İşte böylece insan binası ve mekânı, akıl, ruh, ve nefse, mahâl, mekân olmuşlardır, akıl ve nefs bu mekâna sahip olmak isterler, eğer akıl aklı selim olursa, nefsi hükmü altına alır kontrolunda tutar eğitir, nefsi sâfiye olarak/Hakk’ın “ gel cennetime gir” (89/28) hitabına mazhar olur. Eğer akıl eğitimsiz kalır da kendini kullanamazsa o zaman akıl nefsin hükmü altına girer ki, ondan sonra nefs onu kullanarak her türlü kötülüğü o bedene emreder ve bedende onun isteklerini yerine getirmek zorunda kalır ve her türlü nefsi tadışlarını onunla yapar ve sonunda ölümü de böylece nefs, tadacaktır.
Mesele, bir savaş değil, bir terbiye meselesidir. Akıl ile nefs, insan binasının hâkimiyeti için bir çekişme içindedir. Lâkin burada bahsedilen akıl, her şeyi tartan, biçen, hesap kitap yapan gündelik akıl değildir. O, akl-ı selim’dir; yani vahyin nuruyla aydınlanmış, kalbin sezgisiyle desteklenmiş, Hakk’ı bî-Hakk idrak edebilen selim akıldır. Böyle bir akıl, nefsi karşısına alıp yok etmeye çalışmaz. Bilir ki nefs, Hakk’ın bir tecellîsidir ve tadıcı olma vasfıyla halk edilmiştir. Onu yok etmek, tecrübe imkânını ortadan kaldırmaktır. Akl-ı selim, nefsi bir düşman gibi görmez; onu terbiye edilecek, eğitilecek, asli safiyetine döndürülecek bir cevher olarak görür.
Bu terbiye süreci, atı eğiten bir süvarinin maharetine benzer. Atın gücünü kırmaz, o gücü dizginleyip hedefe yöneltir. Akl-ı selim de nefsin arzu, istek ve tat alma gücünü kırmaz; o gücü fânî ve geçici olandan, Bâkî ve hakikî olana yöneltir. Bu terbiyenin sonunda nefs, emreden, kınayan, ilham alan mertebelerden geçe geçe öyle bir hale gelir ki, artık onda bulanıklık, eğrilik, benlik kalmaz. İşte o hale, o mertebeye Nefs-i Safiye denir. Bu, nefsin kendi varlığından soyunup Hakk’ın iradesine tam bir teslimiyetle boyun eğdiği, aradan çekildiği makamdır. Artık onun isteği, Hakk’ın isteğidir. Onun duyması, Hakk’ın duyması; görmesi, Hakk’ın görmesi olur. Bu sebepledir ki, bu mertebeye ulaşan kula Cenâb-ı Hakk, “Ey mutmain olmuş nefs! Sen O’ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön! Kullarımın arasına gir ve cennetime gir!” (Fecr, 89/27-30) diye hitap eder. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği “gel cennetime gir” hitabı, işte bu Raziye ve Mardiyye mertebelerinin de ötesinde, saflığın en son noktası olan Safiye makamının müjdesidir.
Bu saflık, ayna ve su metaforlarıyla anlatılır. Bir şeyin hakikatini görmek için, yansıdığı yüzeyin pürüzsüz ve lekesiz olması gerekir. Tozlu bir ayna, sureti bozuk gösterir. Dalgalı bir su, gökteki ayın hilâlini bin parçaya böler. Nefs-i Safiye ise, üzerinde tek bir toz zerresi, tek bir dalgacık kalmamış, dupduru, sakin bir su gibidir. Öyle ki, baktığında suyu değil, suyun yansıttığı semayı, yani hakikati görürsün.
Terzibaba Hazretleri’nin, Şeyh Mahmûd Şebüsterî’nin Gülşen-i Râz’ından Lâhicî şerhi üzerinden aktardığı şu beyitler, bu sırrı açıklar:
Çıkınca senden ol pîrâhen-i ten Olur ayb u hüner ol anda rûşen Vücûdundur o demde bî-küdûret Bak âb-ı sâfiye var aks-i sûret Hüveydâdır bütün anda zamâir Odur bu yevmine tüble’s-serâir
Bu beyitler, sâlikin yolculuğunun bir özetidir. “Ten gömleği” senden çıktığında, yani bedenî ve nefsanî kayıtlardan soyunduğunda, vücudun “bî-küdûret” yani bulanıklıktan arınmış, saf hâle gelir. O an, sen bir âb-ı sâfiye (saf su) olursun ve bütün suretler, hakikatler sende aksetmeye başlar. Bütün zamâir (iç sırlar, niyetler) sende görünür olur. Bu hâl, “sırların ortaya döküldüğü gün” olan mahşer gününün, arif için bu dünyada, kendi saf nefsinde tecellî etmesidir. Arif, kendi nefs aynasında eşyanın hakikatini, yani Hakk’ın o şeydeki tecellîsini müşahede eder.
Bu müşahede, Ekberî mektepte âlem-i misâl (hayal ve suretler âlemi) ve berzah (ara âlem, geçit) bahisleriyle daha da derinleşir. Nefs-i Safiye’ye ulaşmış bir kul, “ölmeden evvel ölme” sırrına erdiği için, daha bu dünyadayken ten gömleğini çıkarmış, nefsini o saf su haline getirmiştir. Dolayısıyla o, berzahî hakikatleri, yani eşyanın bâtınî suretlerini, perdesiz olarak bu dünyada müşahede etme imkânına kavuşur. Bu sebeple Terzibaba Hazretleri, bu berzah âlemini “gayb-ı imkânî” (mümkün olan gayb) olarak isimlendirir. Yani, ehli için bilinmesi, görülmesi mümkün olan bir gayb sahasıdır. Nefs-i Safiye, bu sahaya açılan kapıdır. O, şehâdet âlemi ile gayb âlemi arasında duran, iki tarafı da net bir şekilde yansıtan cilalı bir ayna gibidir.
Bütün bu sohbetin vardığı yer, işin başlangıcıdır. İrfan yolunda her varış, bir başlangıca dönüştür. Terzibaba Hazretleri’nin eser listesi gibi görünen bir metnin içine gizlediği bir not, bu dönüşü bize hatırlatır: (1) Hz. Âdem-safiyeti. Safiyyullah. (a.s.).
Safiyyullah, Allah’ın saf, arı-duru kıldığı kul demektir ve bu, Hz. Âdem’in (a.s.) bir sıfatıdır. Demek ki saflık, arılık, yani safiyet, bizim sonradan icat ettiğimiz, ulaşılması imkânsız bir hedef değil; aslî vatanımız, özümüze konulmuş ilâhî bir mirastır. İnsan, dünyaya bu Âdem safiyetiyle gelir. Nefs, bu safiyetin tecellî ettiği bir ayna olarak halk edilir. Ancak dünya hayatının tozları, günahların pası, gafletin kiri bu aynayı zamanla örter. Tasavvuf yolculuğu, seyr u sülûk dediğimiz mânevî eğitim, sonradan bir şey kazanmak için değil, o asli safiyeti yeniden bulmak, aynanın üzerindeki tozu silmek içindir.
Öyleyse Nefs-i Safiye, sonradan kazanılan bir mertebe olmaktan ziyade, yeniden keşfedilen, geri dönülen aslî makamdır. O, bizim Âdem babamızdan tevarüs ettiğimiz öz halimizdir. Şeyh-i Ekber’in Füsûs’ta anlattığı hikmet, işte bu öze dönüş yolculuğunun haritasıdır. Akl-ı selim ile nefsi terbiye etmek, onu bir âb-ı sâfiye haline getirmek ve nihayetinde o saf aynada hem kendi hakikatimizi hem de Hakk’ın tecellîlerini müşahede etmektir. Bu yolculuk, Füsûs gibi temel eserlerin, bir mürşid-i kâmilin sohbeti ve himmetiyle okunup yaşanmasıyla mümkündür. Zira bu ilim, bir nakil ilmi olduğu kadar, bir hâl ilmidir.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
Nefs-i Safiye denilen mertebenin sırrı, akılda değil, kalpte çözülür. O kalp ki, Cenâb-ı Hakk’ın “Yere göğe sığmadım, mü’min kulumun kalbine sığdım” buyurduğu nazargâhıdır. Şeyh-i Ekber İbn Arabî hazretlerinin irfanı ve onu şerh eden Terzibaba’nın sohbeti, bize bu kapıyı aralar.
Kalp, âlemlerin bir nüshası, ilâhî tecellîlerin iniş noktasıdır. Fakat bu tecellîyi olduğu gibi kabul edebilecek kalp, ancak arınmış, saflaşmış, cilalanmış bir kalptir. Bu, İnsân-ı Kâmil’in kalbidir. Zira onun kalbi, sıradan bir alıcı değil, Zâtî tecellîleri dahi alabilecek bir genişliğe, bir vüs’ate sahiptir. Terzibaba’nın dilinden bu sır şöyle dökülür:
Fakat Hakk'a vâsi' olan kalb, zati tecelliyatın tümü ve esmâiyeyi kabule müstaid olan insân-ı kâmilin kalbidir. Yani vasi olan insan-ı kamil’in kalbidir.
“Vâsi’ olmak”, bütün Esmâ’yı, yani ilâhî isimlerin tamamını ve hatta o isimlerin de kaynağı olan Zât-ı Mutlak’ın tecellîlerini kuşatmaktır. Sıradan bir gönül, Hakk’ın Celâl isminin tecellîsiyle korkuya, Cemâl isminin tecellîsiyle sevince kapılır. Lâkin İnsân-ı Kâmil’in kalbi, bütün bu isimleri ve onların zıtlıklarını kendi içinde barındıran, cem eden bir ayna olur. O kalp, hem Kahhâr’ın kahrını, hem de Rahmân’ın rahmetini aynı anda müşahede edebilecek bir genişliğe ulaşmıştır. İşte bu, Cem makamı’nın ta kendisidir. Bu makamda artık “o” veya “bu” yoktur; her şey O’nun farklı yüzlerden görünüşüdür.
Oraya Sûret-i İlâhiyye, yani Hakk’ın kendi sûreti tecellî edince, o kalpte başka bir şeye yer kalmaz.
Sûret-i illâhiyye böyle bir kalbe sığınca, artık mahlûkâttan gayrın sureti o kalbe sığmaz. Bakın şöyle derler kalbin Hakk tarafından istilası oraya artık mahlukat diye bir şey sığmıyor. Çünkü orayı Hakk dolduruyor, bunu idrak eden kimsenin aklında, indinde, düşüncesinde zaten mahluk kalmıyor. Hem o yönüyle mahluk oraya sığmıyor, yani mahlukun yokluğu yönüyle oraya sığmıyor, ayrıca Hakk doldurduğu için mahluk olsa dahi sığmıyor.
Bunun iki sebebi vardır. Birincisi, hakikat idrak edildiğinde, yani “Lâ ilâhe illâllah” sırrı tam manasıyla yaşandığında, Hakk’tan başka bir varlık olmadığı müşahede edilir. Kendi başına bir vücûdu olmayan gölge, ışıkla dolmuş bir odaya nasıl sığsın? Zaten yoktur ki sığsın. Mahlûkat, Hakk’ın varlığı karşısında bir “yokluk” olduğu için o kalbe sığmaz.
İkincisi ise bir sevgi, bir istilâ hâlidir. Bir bardağı suyla doldurduğunuzda oraya hava sığmaz. İnsân-ı Kâmil’in kalbini de Hakk öyle bir doldurur, öyle bir istila eder ki, faraza bir mahlûk var olsaydı bile, ona yer kalmazdı. Bu, aşkın ve muhabbetin en son noktasıdır. Kalp, sevgiliden başkasını görmez, bilmez, duymaz.
Bu hâle gelen kalbin sahibi, Nefs-i Safiye mertebesine ayak basmıştır. O kalp artık arınmıştır, saflaşmıştır, cilalanmıştır. Üzerinde mâsivâdan, yani Hakk’ın gayrından en ufak bir toz zerresi kalmamıştır.
İşte bu saf, pak nefs-i safiye dedikleri budur. Teskiye edilmiş nefs, kalp dedikleri budur.
Bu kalbin genişliğini idrakimiz nasıl kavrasın? Âriflerin sultanı Bâyezîd-i Bistâmî Hazretleri, bu kalbin yanında Arş'ın ne kadar küçük kaldığını şöyle ifade eder:
Ve arifin kalbi, Bâyezîd Bistâmî'nin dediği gibi, genişlikten bir mertebededir ki; "Eğer yüzbinlerce kere arş ve onun muhtevası kalb-i arifin köşelerinden bir köşesinde olsa, onu duymaz" ... Bir alem değil, birçok alemler olsa onların hepsine yer kalır.
Arş, bütün muhtevasıyla beraber, o arınmış kalbin bir köşesine girse, kalp sahibi onun farkına bile varmaz. Çünkü Arş, Rahmân isminin tecellîgâhıdır. Lâkin İnsân-ı Kâmil’in kalbi, bütün isimlerin sahibi olan Hüvviyet’in, Zât’ın tecellîgâhıdır. Kaynağın tecellî ettiği yer, pınarın tecellî ettiği yerden elbette daha geniştir. Bu, zıtların birliğinin ifadesidir. Kalp, bedenin içinde küçücük bir et parçasıdır; bu onun halk (yaratılmış) yönüyle görünen yüzü, teşbihidir. Ama aynı kalp, kâinatları içine alacak kadar geniştir; bu da onun Hakk’a bakan yüzüdür, tenzihidir. İşte bu tenzih-teşbih dengesi, Muhammedî mîzandır ve ancak Nefs-i Safiye’ye ulaşan kalpte kemâlini bulur.
Bu kalbin nazarı da başkadır. Hele o kalp, sahibine, yani Hakk’a nazar ettiğinde, artık başka bir şeyi görmesi mümkün değildir.
Ve bunun ma'nâsı, tahkîkan kalb, Hakk'ın tecellîsi indinde, Hakk'a nazar ettiği vakit, onunla beraber gayra nazarı mümkün değildir.
Bu, fenâ makamının, yani Hakk’ta yok olmanın en net tarifidir. Âşık, Maşuk’un yüzüne bakarken kendi varlığını unutur. Kul, Rabb’inin tecellîsiyle dolduğunda, kendi benliğini, heveslerini, kâinatı unutur. O anda sadece Hakk vardır. İkilik kalkmıştır. Bu, anlık bir istiğrak hâli olabileceği gibi, Nefs-i Safiye sahibi için sürekli bir makam hâline gelir.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) “Günah işlendiğinde kalpte siyah bir nokta oluşur...” buyurur. Bu durum, o arınmış kalp için ne ifade eder?
Tasavvufta kalbin birçok şeylerden temizlenmesi, hani hadis-i Şerif’te “kalbin üzerinde bir siyah nokta vardır, bir günah işlendiği vakit orada bir siyah nokta meydana gelir, günahlar artarsa o siyah nokta büyür nihayet kalbi kapatmış olur,” bu hadis-i Şerif’in zahir ifadesidir.
Bu hadîs-i şerîfin zâhiri, günahların kalbi kararttığıdır. Bu, avam için geçerli bir uyarıdır. Lakin havâs için, yani irfan yolunun yolcuları için en büyük günah, en büyük siyah leke, şirk-i hafî, yani gizli şirktir. Bu, Hakk ile beraber başka bir varlık görmek, başka bir güce dayanmak, başka bir şeyden medet ummaktır. Kendi nefsini, aklını, malını, mülkünü bir anlığına bile olsa Hakk’ın varlığı yanında bir “şey” olarak görmektir.
Nefs-i Safiye, kalbin bu en ince, en gizli lekeden dahi temizlendiği makamdır. O kalp öyle saf, öyle parlak bir ayna hâline gelmiştir ki, üzerinde Hakk’ın tecellîsinden başka hiçbir sûret, hiçbir iz kalmamıştır. O kalpte artık siyah nokta oluşmaz. Çünkü günahın kökü olan “benlik” ve “gayrılık” fikri sökülüp atılmıştır. Kalp, sahibine iade edilmiştir ve artık kâinatın kalbi olmuştur.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Nefs-i Safiye
Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, hakikat ilminin sırlarını gönle işleyen hikâyeler, meseller ve aşkın diliyle terennüm etmiştir. Onun eseri Mesnevî-i Şerîf’e baktığımızda, Nefs-i Safiye gibi bir zirve makamı, aşkın ateşinde yanan pervanenin, zindandan kurtulmaya çalışan esirin ve nihayetinde Hakk’ın tecellîsine ayna olan bir kalbin lisanıyla anlatılır. Mevlânâ için bu yol, akıl cambazlıklarının değil, aşk ile adanmışlığın yoludur.
Aşkın Ateşinde Saflaşmak: Vehbî Bir Lütuf Olarak Safiye Mertebesi
Tasavvuf yolu bir gayret yoludur. Lâkin yolun sonu, gayretin bittiği, lütfun başladığı bir kapıya dayanır. Nefsin yedi mertebesinin sonuncusu olan Safiye, kulun çabasıyla tırmanılan bir basamak olmaktan ziyade, Hakk’ın kulunu kendine çektiği, seçip arındırdığı bir ikramdır. Bu mertebe kesbî (çalışarak elde edilen) değil, vehbîdir (ilâhî bir bağıştır). Hazret-i Pîr’in dilinden bu hakikati dinleyelim:
Aşkın şem'i pervânenin etrafında dolaştığı o şem'-i zâhirî gibi değildir. Aşk şem'i, âşıkı nefs-i sâfiye mertebesine kadar is'ad eder ve her bir mertebe, aydınlık içinde aydınlıktır.
Zâhirdeki mum, etrafında dönen pervaneyi yakar, kül eder. Fakat aşkın mumu, yani İlâhî muhabbet, âşığını yakarken yok etmez; onu saflaştırarak en yüce mertebeye, Nefs-i Safiye’ye yükseltir. Bu ateş, yok edici değil, var edici; karartıcı değil, “aydınlık içinde aydınlık” bahşedici bir nurdur. Bu mertebeye ulaşanlar, bizzat Hakk’ın sanatı olarak zuhûr edenler gibidir. Mesnevî şerhinde bu incelik şöyle vurgulanır:
Ve kezâ "nefs-i mutmainne" mertebesinden sonra olan "nefs-i râziye" ve "merziyye" ve "sâfiye" mertebeleri dahi vehbîdir; binâenaleyh onlar masnû'-1 Huda'dır. Fakat mürşid-i kâmil terbiyesiyle makām-ı "nefs-i mutmainne"ye gelenler, kerpiç gibi masnû'-ı abddir, onlarda enbiyânın ve "nefs-i sâfiye" mertebesindeki evliyânın metâneti ve kuvveti yoktur.
“Masnû’-ı Huda” (Allah’ın eseri) ile “masnû’-ı abd” (kulun eseri) ayrımı mühimdir. Kulun gayretiyle yoğurduğu kerpiç, ne kadar sağlam olursa olsun, Hakk’ın halkettiği bir kaya gibi metin olamaz. Peygamberler ve Nefs-i Safiye sahibi kâmil velîler, o ezelî kudretin yonttuğu birer dağ gibidirler. Onların varlığı, kendi çabalarının bir ürünü değil, İlâhî bir “ıstıfâ”nın, yani seçilip saflaştırılmanın neticesidir. Şerhte geçen bu kelimenin kökenine bakalım:
"Istıfa", iftiâl babından olup, "Mustafa" ism-i mef'ûldür. Bir şeyin seçkinini ve safını almak ve tercih etmek anlamındadır. Yani, "Ey nefsin murdar sıfatlarından bulanmış ve saf olmayan inatçı, Hakk'ın haber verdiği bu saf nefis sahibinin huzurunda, şeytanın aldatması ve hilesi olan bu fikrî muhakemelerini ne kadar daha söyleyip durursun?"
Nefs-i Safiye, kulun nefs putunu kırıp, kendi bulanıklığından vazgeçtiği ve Hakk’ın onu “Mustafa” sırrıyla, yani seçkin kılarak arındırdığı bir tecellîgâhtır. Bu mertebenin yolu, çetin bir yolculuktur ve ancak bir Mûsâ’nın, yani bir İnsân-ı Kâmil’in rehberliğinde nihayet bulur.
"Musa"dan kasıt, Resûl-i Ekrem Efendimizdir. "Yolun nihayeti"nden kasıt, nefsin mertebelerinin sonu olan "nefs-i sâfiye" (arınmış nefis) mertebesidir. Yani, "Şanlı peygamber Efendimizin mübarek kalpleri bizlerden hoşnut ve razı olsaydı, onların teveccüh ve rızalarının bereketleriyle biz nefsin mertebelerini tamamlar, saf ve günahlardan arınmış olurduk."
Bu, yolun ancak bir rehberin himmeti ve rızasıyla tamamlanacağını, son kapının anahtarının kulun elinde değil, o kapıyı açacak olanın nazarında olduğunu gösterir.
Harfsiz ve Sessiz Kelâm: Saf Kalplerin Aldığı Ledünnî İlim
Nefs-i Safiye’ye ulaşan kulun en belirgin vasıflarından biri, artık bilgiyi kitaplardan, kelimelerden, yani harf ve sesten ibaret olan “ödünç” kaynaklardan almamasıdır. Onun kalbi öyle saflaşmıştır ki, bilginin menbaı olan Hakk’tan doğrudan ilham almaya başlar. Bu, ilm-i ledünnîdir; aracısız, vasıtasız bir biliştir. Hazret-i Pîr, bu hali, oluktan akan ödünç su ile denizin veya bulutun kendinden coşan aslî suyunu karşılaştırarak anlatır:
Su olukta âriyet bir şey olduğu gibi, işittiğin ve kitâblarda okuyup öğrendiğin maârif-i enbiyâ ve evliyâ dahi sende âriyettir. Fakat su bulutta ve denizde fıtrî ve cibillî olduğu gibi cenâb-ı Hak'tan kulûb-ı sâfiye erbâbına vârid olan ulûm-ı ledünniyye dahi aslî ve fıtrîdir.
Zâhir ulemasının ilmi, oluktan akan su gibidir; değerli, fakat bir başka kaynaktan aktarılmadır. “Kulûb-ı sâfiye erbâbı”nın, yani saf kalplerin sahiplerinin ilmi ise, yağmuru yağdıran bulutun, suyu fışkırtan denizin kendi ilmidir. Onlar, artık bilginin taşıyıcısı değil, kaynağı olmuşlardır. Bu kaynak, harflere ve seslere muhtaç değildir. Kâmil mürşid, bu haliyle, müridinin kalbine kelimeler olmadan da mânâ tohumları ekebilir:
"Gülzârlar"dan murâd müstaid olan mürîdlerin kalbleridir; zîrâ kâmil, müstaid olan mürîdlerinin kulûb-i sâfiyelerine harf ve savt ile nutuk etmeksizin, kendi kalb-i şerîfine vârid olan maânîyi dökmek ve intıba' ettirmek kuvvetini hâizdir.
Bu, mürşidin sükûtunun, binlerce kelimeden daha beliğ olduğu makamdır. Çünkü söz, henüz perdeli olanlar içindir. Perde kalktığında, konuşma harfsiz ve sessiz olur. Hazret-i Mevlânâ, bu makam için Cenâb-ı Hakk’a niyaz eder:
Ey Huda, sen o makāmı cânlara göster ki, onda kelâm harfsiz biter.
Nefs-i Safiye, kelâmın harfsiz bittiği, mânânın doğrudan ruha aktığı, kulun kalbinin, İlâhî ilhamların yankılandığı sessiz bir vâdiye dönüştüğü o mübarek makamdır. Bu makamda artık nefis, ruhun kendisi olur ve aradaki ikilik ortadan kalkar.
Nitekim "sâfiye" makāmına geldiği vakit, nefis ayn-ı rûh olur.
Bu birlik, nefsin altı mertebe boyunca süren yolculuğunun nihai mükafatıdır. Mesnevî’deki Padişah ve Cariye hikâyesinde geçen “altı ay” sembolü, bu yedi mertebeli yolculuğun ilk altı basamağına işaret eder:
"Altı ay"dan kasıt, nefsin altı mertebedeki ilerlemesine işarettir ki, bunlar da emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye ve merzıyyedir; bunların üstünde olan nefs-i sâfiye (arınmış nefs), ruhanîlik mertebesinde fânî olduğu için, nefsin mertebesinden dışarıda kalır.
Safiye, bu altı mertebenin toplamı ve ötesidir. O, artık nefsin kendi varlığından sıyrılıp ruhun sonsuzluğunda fâni olduğu, “ben” demenin imkânsızlaştığı bir yokluk ve saflık ufkudur.
Nefs Putunu Kırmak: Zindandan Çıkış ve Aynaya Dönüşmek
Mevlânâ’nın diliyle nefs, çoğu zaman bir zindan, bir put, bir bağdır. Bu bağlar o kadar gizli ve derindir ki, zâhirdeki demircilerin onu kırmasına imkân yoktur. Bu, ancak mânevî bir irşadla çözülecek bir düğümdür.
Hey gidi hey! Bu gizli ağır bağ acibdir; demirciler onu kırmaktan acizdir.
Bu gizli bağ, insanın kendi vehmî varlığı, enâniyetidir. Kişi, bu bağdan kurtulmak için çırpınır durur. Nefs-i Emmâre putuna tapan Benî İsrâil gibi, Tîh Çölü’nde dönüp durur, bir türlü menzile varamaz. Yolun sonu, bu putu kırmakla, bu zindanın duvarlarını yıkmakla mümkündür. Yolculuğun sonunda sâlik, o kadar saflaşır ki, kendi benliğinin tüm nakışları silinir ve geriye sadece parlak bir ayna kalır. Mesnevî şerhi, bu hali Fecr Suresi’nin son ayetleriyle birleştirerek izah eder:
Bu beyt-i şerîfde "nefs-i sâfiye" mertebesine işaret buyurulur ki, abdiyyet-i mahza ve cennet-i zâta duhûl mertebesidir; ve bu zât nefsin bilcümle merâtibini hatm etmişdir... Onun nakşı fânî ve o, ayna oldu, orada gayrin yüz bin nakşından başkası yokdur.
“Onun nakşı fânî oldu...” Yani, sâlikin kendine ait sandığı bütün sıfatlar, huylar, fikirler ve “ben”lik iddiaları silindi. Geriye kalan, pürüzsüz, lekesiz bir ayna. Artık o aynada kim görünür? “Gayrin yüz bin nakşı...” Yani Hakk’ın tecellîleri ve o aynanın karşısına kim geçerse onun sureti. Bu yüzden şârih devam eder:
Eğer "tüf" yaparsan, kendi yüzün tarafına yaparsın; ve eğer ayna üzerine vurursan, kendine vurursun!
Nefs-i Safiye’ye ermiş bir kâmile yapılan her muamele, aslında kişinin kendi kendine yaptığı bir muameledir. Ona edilen hakaret, kişinin kendi çirkinliğini; ona gösterilen hürmet ise kendi güzelliğini yansıtır. Çünkü o, artık bir şahıs değil, bir “mahal”dir; Hakk’ın tecellî ettiği bir ayna-i mücellâdır. Bu makamda sâlik, kendini “derin olan deryaya” bırakmıştır.
Kendini derin olan deryaya bıraktı ki, hiçbir göz onun haddini bulamaz.
Bu, Vahdet deryasıdır. O deryada artık ne sâlik kalır ne de yol. Geriye sadece, “Adem-i Safî” yani arınmış, saflaşmış, aslî insan hakikati kalır. Bu, topraktan halk edilen ilk insanın saflığına, yani fıtratın aslî temizliğine dönmektir.
(Erkek) dedi, saf Adem'i topraktan yaratan, gizliyi ve aşikârı bilici Yüce Allah'a yemin ederim. "Adem-i safi"den murâd, nefs-i sâfiye mertebesinde tahakkuk eden her bir insân-ı kâmildir.
Hazret-i Mevlânâ’nın irfan mektebinde Nefs-i Safiye; aşkın ateşiyle pişen, kulun gayretini Hakk’ın lütfunun taçlandırdığı, harf ve sese muhtaç olmadan ilim alan, kendi benlik putunu kırarak Hakk’a ayna olan kâmil insanın en son ve en şerefli durağıdır. O durak, bir son değil, sonsuzluğa açılan bir başlangıçtır.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Nefs-i Safiye kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 1: "Kalb, rûh, sır, hafî, ahfâ, nefis ve cemî'-i cesed isimlerindeki yedi letâif bilfiil müctemi'dir; ve sâlik ise henüz…"
- Cilt 3: "Mülhime, mutmainne, râziye, merzıyye, mertebelerini kat'edip sâfiye mertebesinde temekkünü için çok seneler terbiye olunması lazımdır. Nefis ancak mertebe-i sâfiyede temiz ve hazine-i Hakk'ın emini olur."
- Cilt 8: "Bu nefs-i sâfiye sâhibinin huzûrunda bu şeytanın füsünü ve hilesi olan muhâkemât-i fikriyyeni nice bir söyleyip durursun? Bu tâife yüz binlerce hilim tutarlar; bunlardan her bir hilim yüz…"
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında Nefs-i Safiye
Nefs-i Safiye'nin irfan haritasındaki yerini daha berrak görebilmek için komşusu olduğu diğer temel kavramlarla bağını kurmak gerekir.
Tasavvuf, en öz tanımıyla, nefsi tezkiye ve terbiye ederek Hakk'a vuslatı gaye edinen ilim ve hâl yoludur. Bu yolun nihai menzili, varılacak son durak, işte o Nefs-i Safiye mertebesidir. Dolayısıyla Tasavvuf, bu mertebeye uzanan yolun adıdır.
Bu yoldaki sefere Seyr-i Süluk denir; yani mânevî yürüyüş, Hakk'a doğru ilerleyiş. Nefs-i Emmâre'den başlayan bu yolculuk, yedi vadiyi, yedi mertebeyi aşarak ilerler ve Nefs-i Safiye'de tamamlanır. Seyr-i Süluk, Nefs-i Safiye'ye ulaştıran amelin, usûlün ve gayretin bütünüdür.
Kur'ân'ın bize öğrettiği Sırat-ı Müstakim, yani dosdoğru yol, şeriat kapısında amellerin doğruluğu olduğu gibi, hakikat kapısında da bu nefs mertebelerinden geçerek Hakk'a vasıl olmanın ta kendisidir. Nefs-i Safiye, Sırat-ı Müstakim'in bâtınî olarak tamamlandığı, kulun Rabbi'ne en yakın olduğu noktadır.
Yolculuktaki her durağın bir evvelkiyle bağı vardır. Nefs-i Merdiyye, yani kendisinden razı olunmuş nefs mertebesi, Nefs-i Safiye'den bir önceki makamdır. Sâlik, bu makamda Hakk'tan razı olmanın huzurunu yaşar ve son bir adımla, bu rızadan da geçerek mutlak saflığın, renksizliğin içine doğar. Safiye, Merdiyye'nin kemâle ermiş hâlidir.
Varlık mertebelerini anlamak için ariflerin kullandığı bir harita olan Hazarat-ı Hamse (Beş İlâhî Hazret), âlemleri beş ana düzeyde inceler. Terzibaba İrfan Mektebi'nde Nefs-i Safiye, bu beş mertebenin de üzerinde, hepsini kuşatan ve birleyen altıncı, sır bir mertebe olarak işaret edilir. Bu makam, bütün varlık düzeylerinin hakikatinin müşahede edildiği bir zirvedir.
Lahut âlemi, Zât-ı İlâhî'nin beşerî idrakten münezzeh olduğu, gaybın gaybı olan âlemdir. Nefs-i Safiye'ye ulaşan kulun kalbi, Lahut âleminin sırlarına bir ayna olur. Beşeriyet (nasut) perdesi tamamen kalkarak, kulun varlığı Lahutî tecellîlerin saf bir mazharı, yani tecellîgâhı hâline gelir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu sohbetimizde üç ana pınardan beslendik. Her biri, Nefs-i Safiye hakikatinin farklı bir yüzünü aydınlattı.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatı ve sohbetleri, bu makama giden yolun pratik haritasını, seyr defterini önümüze serdi. Onun irfan mektebinde Nefs-i Safiye, soyut bir fikir değil, "Yedi Tur" adı verilen mânevî yolculuğun yaşanabilir, ulaşılabilir son durağıdır. Bu gelenekte, yedi kat semânın insanın yedi nefs mertebesine nasıl bir ayna olduğu, sâlikin bu yolda mürşidinin himmetiyle "Lâ" kapısından nasıl geçtiği ve "ölmeden evvel ölme" sırrına nasıl erdiği adım adım anlatılır. Terzibaba'nın dili, yolun tehlikelerini, zikirlerini ve edebini de gösteren, sâliki elinden tutup yürüten bir rehberin dilidir. Nefs-i Safiye, onun nazarında, beşeriyetin ulûhiyet sırrını çözdüğü, sâlikin varlığının Rahman'a arş olduğu en yüce istasyondur.
Büyük Şeyh Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ve onun Ekberî mektebinden gelen şerhleri ise, konunun hikemî ve vücûdî temelini inşa eder. Burada Nefs-i Safiye, anlık bir tecrübeden ziyade, varlığın en temel yapısıyla ilişkilendirilir. Akl-ı selimin nefsi nasıl terbiye ettiği, "şah damarından yakın olma" sırrının bu mertebede nasıl bir "ayn'el-yakîn" bilgisine dönüştüğü açıklanır. Füsûs'un derinliklerinde, bu makama ulaşan İnsân-ı Kâmil'in kalbinin nasıl Hakk'ı kuşatan (vâsi') tek mahal olduğu ve İlâhî Suret'in bu kalbi doldurduğunda başka hiçbir surete yer kalmadığı izah edilir. Bu, zıtların birleştiği, tenzih ile teşbihin Muhammedî bir mîzanda dengelendiği Cem makamının en kâmil ifadesidir. Ekberî gelenek, Nefs-i Safiye'yi varlık ve bilgi ağının merkezine yerleştirir.
Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i ve ondan feyz alan şârihler ise, bu hakikati aşkın ve muhabbetin diliyle söyler. Mesnevî'ye göre sâliki bu makama ulaştıran, aklın hesapları veya kesbî çabalar değil, "aşk şem'inin" yakıcı ateşiyle yanıp yok olmaktır. Bu mertebe, peygamberlere ve seçkin velilere mahsus, ilâhî bir lütuf, bir "vehbî" bağıştır. "Saf ruhlu kişiler" ve "kulûb-ı sâfiye erbâbı", ilâhî ilhamı harfe ve sese muhtaç olmadan, doğrudan kalplerine alırlar. Hazret-i Pîr'in dilinde Nefs-i Safiye, "nefs putunu kırmak", "ödünç bilgiden" kurtulup "aslî ilme" kavuşmak ve beşeriyet zindanından tamamen âzâd olmaktır.
Değerlendirme
Nefs-i Safiye, tasavvuf yolunun sonunda ulaşılan teorik bir bilgi durağı değil, insanın kendi aslına, yani halk ediliş gayesine rücû etmesidir. Bu, beşerî varlığın "hiçlik" ve "renksizlik" potasında eriyerek, İlâhî tecellîler için saf bir ayna hâline geldiği makamdır. Yol, sâlikin cehdi ve mürşidin himmetiyle başlar; ancak menzile varış, aklı ve gayreti aşan bir lütuf, bir "cezbe-i Rahmânî" ile mümkün olur. Terzibaba'nın adımlarla tarif ettiği bu seyr, İbn Arabî'nin varlık şemasında en yüce noktaya oturur ve Mevlânâ'nın dilinde aşk ile hayat bulur. Bu üç pınar, aynı denize dökülür: Kendini bilen, Rabbi'ni bilir sırrının kemâle erdiği o mutlak saflık ve birlik ufkuna. Bu yolculuk, insanın kendi hakikatini bulma yolculuğudur.