Esmâ 80
الْبَرّ
Berr
BERR'dir her şeyi devamlı verir,Hakikatleri sırasıyla bildirir,Sonunda gerçeklere erdirir,Temize çıkaran BERR'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
İyilik ve İhsanı Sınırsız Olan
Mânâ. el-Berr, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup “kullarına karşı iyiliği, cömertliği, lütuf ve ihsanı sınırsız olan” demektir. İsmin anlamı, Kur'an'daki “birr” kavramıyla yakından ilişkilidir. Kelâm âlimleri, el-Berr ismini tanımlarken “birr” kelimesinin ifade ettiği geniş çerçeveden hareket ederler. Bu çerçeve, Bakara sûresinde (2/177) belirtildiği üzere iman, ibadet ve ahlâka dair bütün iyilikleri ve erdemleri kapsar. Ezherî, “birr” kavramının “iyilikte (ihsan) genişlik ve fazlalığı” anlattığını ve bütün hayırlı işleri içeren bir isim olduğunu belirtir. Fahreddin er-Râzî ise “birr”i, “bütün taatleri ve insanı Allah’a yaklaştıran bütün hayırlı işleri ifade eden bir kelime” olarak tanımlar. Bu bağlamda el-Berr, tüm bu iyiliklerin, erdemlerin ve hayırların mutlak kaynağı ve sahibi olan varlık anlamına gelir.
Etimoloji. İsim, Arapçada “iyilik, sadakat, itaat” gibi anlamlara gelen ب-ر-ر (b-r-r) kökünden türemiştir. “Berr” (البرّ) kelimesi, kalıcı bir nitelik bildiren sıfat-ı müşebbehe formundadır. Aynı kökten gelen ve “iyilik yapan” demek olan “bâr” (البار) ise ism-i fâil olup anlık bir eyleme işaret edebilir. Dilciler, “berr” formunun hem anlamca daha geniş olduğunu hem de iyiliğin kesintisiz ve sürekli bir vasıf olduğunu ifade ettiğini belirtirler. Bu yapı, Allah'ın iyiliğinin bir fiilden ibaret olmayıp Zât'ının ayrılmaz ve daimi bir sıfatı olduğunu gösterir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Berr. Kaynak metinde, el-Berr isminin Kur'an-ı Kerîm'de doğrudan Allah'a nispet edildiği ayetler zikredilmemektedir. Ancak ismin anlamını ve derinliğini açıklamak için, imana, ibadete ve ahlâka dair bütün iyilikleri kapsayan birr kavramının geçtiği Bakara sûresinin 177. ayetine atıf yapılmaktadır. Bu ayet, ismin kavramsal çerçevesini çizmede temel bir referans noktası olarak kullanılır.
Anlamca yakın isimler. er-Rahmân, er-Rahîm, el-Kerîm, el-Vehhâb, el-Latîf, el-Vedûd.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Allah'ın el-Berr olması, O'nun kullarına olan muamelesinin temelinde mutlak iyilik, lütuf ve şefkatin bulunduğunu ifade eder. O, vaadine sadık, kullarına karşı son derece cömert ve merhametlidir; iyilikleri ve nimetleri kesintisizdir. Bu ismi idrak eden bir mü'min, hayatındaki her iyiliğin ve güzelliğin kaynağının Allah olduğunu bilir. Bu ismin kula yansıması, kişinin “birr” sahibi bir insan olma gayretidir. Yani mü'min, inancında, ibadetlerinde, ailesine ve topluma karşı davranışlarında dürüstlüğü, sadakati ve en güzel ahlâkı sergilemeye çalışır. Allah'ın kendisine olan sınırsız iyiliğine, O'na itaat ederek ve O'nun yarattıklarına iyilik yaparak karşılık vermesi gerektiğini anlar. Böylece kul, el-Berr olan Rabbine yaklaşmak için bütün hayırlı işlerde bir yarış içinde olur.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Berr" maddesi · Ezherî, Tehẕîbü’l-luġa · Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 246 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-BERR
Muhtaç olana bahş edici demektir.
Ömrümüzün başından sonuna kadar ona muhtacız. Biz biz oldukça ona muhtacız ama biz ihtiyacımızı idrak etmiş değiliz ki.
Üç beş kuruşumuz olsa konuşmamız da değişir. Yürüşüyümüz de. Biraz da mevkiimiz yüksekse, her sözümüz ayn-ı hakîkat ve birer vecizedir. Her hareketimiz ayn-ı keramettir. Bilmem diyene, isteme mevkiinde olana öğretilir. Bilirim diyene ne söylenir? Fakirliğini ihsas edene sadaka verilir. Karnı açtır ama halini arz etmeye kibri mânidir. Onun karnı doyurulur mu?
"Neye yarar ol namaz ki niyazı yok
neye yarar ol gönül ki razı yok".
neye yarar ol gönül ki razı yok".
Râz, sır demektir. Sır, herkesin bilemediği Hakk'ın ilmi demektir. Böyle olmayan gönül neye yarar, ona gönül değil bit pazarı denir. Birkaç sabah horozlardan evvel, bülbüllerden evvel kalkın. "Aman ya Rabb’elâlemin aman ya Resûlallah," deyiniz ve biraz da mendilleriniz ıslansın da bakın ne oluyor? Allah verir mi, vermez mi?
O daima herkesin başucunda, müminlere beş vakit, âşıklara her vakit. Bilhassa sabah olmadan dediğim saatlerde Mâşûk-u Hakikî Hazretleri, "Ey kulum uyan, kainatı güneşi ile yıldızları ile anasırı ile hizmetine verdim, kalk beni gör ömrün boyunca seni bekliyorum. Biraz da bana dön, bana bak, sonra ömür sermayen bitecek.
- İstediğin kadar uyursun, bu âleme seni yesin, içsin, uyusun, çiftleşsin diye göndermedim, benim saltanatımı burada görmezsen başka göreceğin yer yoktur. Hayatının her son saatinde çekeceğin azabı bir bilsen şimdiden su gibi erirdin. Ben de sana âşıkım, kıymetini, kadrini bil. Kendine gelipde sen kimsin ben kimim öğrenesin diye peygamberler, kitaplar, veliler ve kılavuzlar gönderdim" demektedir.
Geçen geçmiştir artık ân-ı müstakbel ise mübhemdir. Hayatından nasibin bir şu geçmek isteyen demdir.
Nefes aldığın bu delil kıymetinin bahası yoktur. Her nefeste ölen, dirilen bir halk-ı cedidsiniz. "Son pişmanlık faide vermez" diyen ilâhî sadayı ne zaman duyacaksınız, ey sevgililer.
BERR' dir her şeyi devamlı verir,
Hakikatleri sırasıyla bildirir,
Sonunda gerçeklere erdirir,
Temize çıkaran BERR'dir ancak.
Hakikatleri sırasıyla bildirir,
Sonunda gerçeklere erdirir,
Temize çıkaran BERR'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Berr
Mevlânâ'nın şerhinde Berr ismi, esmâ-i hüsnâdan bir isim olarak müstakil işlenmez; Konuk daha çok kelimenin lügat karşılığını ve "berr-bahr" (kara-deniz) gibi başka anlamlarını anar.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Berr
Bu isim Füsûs derslerinde müstakil olarak işlenmez. Terzibaba'nın Kelime-i Mûseviyye dersinde geçen pasajlarda "berr", esmâ olarak değil, "berr ü bahr" (kara ve deniz) terkibi içinde bir beyitte görünür; dolayısıyla bu kaynakta el-Berr esmâsı için ayrı bir tema çıkmaz.
Terzibaba Külliyatında el-Berr
Terzibaba'nın eserlerinde Berr ismi, hem ihsanın sürekliliği, hem "berat / temize çıkma" mânâsı, hem de Kur'ân'daki "birr" (gerçek iyilik) tarifiyle birlikte zengin biçimde işlenir.
Berr, sürekli verip sonunda gerçeğe erdirendir. Tüm Şiirlerim'deki esmâ manzûmesi, Berr'i bir terbiye ismi olarak okur; sürekli verme ile temize çıkarmayı yan yana koyar:
"BERR'dir her şeyi devamlı verir, / Hakikatleri sırasıyla bildirir, / Sonunda gerçeklere erdirir, / Temize çıkaran BERR'dir ancak." (Tüm Şiirlerim)
Demek Berr'in ihsanı yalnız maddî bir bağış değil; hakikatleri "sırasıyla" bildirmek, kulu adım adım gerçeğe erdirmek ve nihâyet onu "temize çıkarmak"tır. İhsanın en büyüğü, kulu kendi hakikatine kavuşturmaktır.
Berr, beratla / suçsuzlukla bir köktendir. Tasavvuf İzâhları, ismin "berat" mânâsını açar ve onu bir makama bağlar: "Berr, berâta uğramış iyiler demektir. İyilerden kasıt esmâ mertebesinde yaşayan kimselerdir... Berr suçsuzluk, ebrâr berâat etmişler anlamı taşır." Demek Berr ismiyle ahlâklanan kul "ebrâr"dan (berâat etmiş iyilerden) olur; iyilik burada hem ihsan etmek, hem de o ihsanla temize çıkmaktır. Mümtehine Sûresi şerhi bunu bir iç yolculuğa çevirir: "Berat gecesi sadece senede bir defa gelen bir gece değil ayrıca hayatımızda gerçek bir yaşam olan kendine ulaşma yolunda büyük bir aşamadır. Kişi kendine ulaşamazsa Hakk’a da ulaşmasına yol yoktur." İhsanın berekâtı, kişinin kendine — oradan da Hakk'a — ulaşmasıdır.
Gerçek iyilik (birr), yön değiştirmek değil amel ve imandır. Mutaffifîn ve Duhân şerhleri, Kur'ân'ın "birr" tarifini aktararak Berr'in zâhirî değil hakikî iyilik olduğunu gösterir:
"doğuya ve batıya çevirmeniz Berr (iyilik) değildir. Ancak berr, Allaha, ahiret gününe, meleklere, kitaplara, peygamberlere iman etmek, sevdiği mallarından yakın akrabalarına, yetimlere, fakirlere, yolculara, dilencilere ve kölelere dağıtmak, namaz kılmak, zekat vermek, söz verdiği zaman sözünde durmak, sıkıntılı zamanda zorlukta ve sıkıntıda sabretmektir." (Mutaffifîn Sûresi)
Demek iyilik bir merasim ya da yön değil; iman, infak ve sözünde durmaktır. Berr ismiyle ahlâklanan kul, ihsanı bir gösteriş değil, imanla yoğrulmuş bir amel hâline getirir — tıpkı Hakk'ın ihsanının “bütün yaratıklara yaygın” oluşu gibi, onun da iyiliği sürekli ve karşılıksız olur.
Değerlendirme
Üç kaynak Berr'i "bol ve kuşatıcı ihsan" ekseninde birleştirir. Mesnevî onu kısaca, fakat net biçimde tarif eder: ihsanı bütün mahlûklara yaygın, bağışı bol bir isim. Füsûs derslerinde müstakil işlenmez. Terzibaba külliyatı ise ismi en geniş açan kaynaktır: Berr sürekli verir, hakikatleri sırasıyla bildirir, kulu temize çıkarır ("berat"); gerçek iyilik (birr) bir merasim değil, iman ve infaktır; bu ismin mazharı olan kul "ebrâr"dan sayılır. Hepsinin ortak hükmü şudur: Berr, iyilik ve ihsanı bol, karşılıksız ve kuşatıcı olan; kulu hem maddeten hem mânen donatıp sonunda gerçeğe erdiren isimdir. Bu ismi rahim, vehhab ve latif ile birlikte; tövbe ve temize çıkarma yönünü ise tevvab ile okumak gerekir.