Esmâ 39
الْحَفِيظ
Hafîz
HAFİYZ'dir küçük görülmekten korur,Sonunda yolu itidale varır,Her bakımdan hakkını alır,Asaletini koruyan HAFİYZ'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Her Şeyi Koruyup Gözeten ve Dengede Tutan
Mânâ. el-Hafîz, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "her şeyi koruyan, kâinatta zerre kadar bir şey bile gözetiminden uzak olmayan, tabiatı ve varlığı dengede tutan" demektir. Bu isim, Allah'ın hiçbir şeyi ihmal etmediğini, unutmadığını ve her şeyin kaybolmaması için gerekli tüm tedbirleri aldığını ifade eder. Gazzâlî, bu ismin tecellisinin en açık örneklerinden birinin, tabiatta su ile ateş gibi zıtların bir denge içinde varlığını sürdürmesi olduğunu belirtir; su ateşi, ateş de suyu tamamen yok etmez. Bu denge, el-Hafîz isminin kâinattaki bir yansımasıdır.
Etimoloji. İsim, Arapça ح-ف-ظ (h-f-z) kökünden gelen ve “korumak, görüp gözetmek, ihmalkâr davranmayıp dikkatli olmak, ezberlemek” gibi anlamlara sahip olan hıfz mastarına dayanır. el-Hafîz, aynı kökten gelen hâfız kelimesine göre mübalağa ve süreklilik ifade eden bir sıfattır.
Hafîz ve Hâfız Nüansı. Kelâm âlimleri genellikle bu iki ismi anlam bakımından ayırmasa da, Ebû Abdullah el-Halîmî gibi bazıları ince bir farka işaret etmiştir. Buna göre hâfız kulunu tehlikelerden koruyan, hafîz ise bu korumada kendisine güvenilen, asla gaflete düşmeyen ve ihmal göstermeyen demektir. Ancak genel kabul, Hafîz isminin daha kapsamlı, yoğun ve sürekli bir korumayı belirttiği yönündedir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Hafîz. Hıfz kavramı Kur'an'da 44 defa geçer. el-Hafîz ismi ise Allah'a nisbet edilerek üç âyette zikredilir:
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | Hûd 11/57 | Peygamberin dilinden, Allah'ın her şeyi gözetip koruduğunun ifadesi. |
| 2 | Sebe' 34/21 | Allah'ın her şeyi gözetip denetlediğinin vurgulanması. |
| 3 | eş-Şûrâ 42/6 | Allah'tan başka dostlar edinenleri O'nun gözetim altında tuttuğunun belirtilmesi. |
Ayrıca, anlamca yakın olan "hâfız" kelimesi de üç âyette Allah'ı nitelemek için kullanılır: Hz. Yakub'un dilinden Allah'ın "en hayırlı koruyucu" (hâyru'n-hâfızîn) olduğu (Yûsuf 12/64), Kur'an'ı kesin olarak koruyacağını bildirmesi (el-Hicr 15/9) ve Hz. Süleyman'ın emrindeki varlıkları gözetmesi (el-Enbiyâ 21/82).
Anlamca yakın isimler. Kayyûm, Mâni', Mukīt, Rakīb.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Hafîz isminin tecellisi üç ana alanda görülür: 1) Kâinatın genel düzenini kurup sürdürmek. 2) İnsanların niyetlerini bilmek, amellerini melekler aracılığıyla kaydettirmek ve özellikle dostlarını (evliya) kötülüklerden ve günahlardan korumak. 3) Kur'an-ı Kerîm'i tahriften, unutulmaktan ve ihmalden muhafaza etmek. Bu ismi idrak eden mü'min, varlığın tesadüflere değil, ilahî bir koruma ve gözetime tâbi olduğunu anlar. Fahreddin er-Râzî'nin dikkat çektiği gibi, bu koruma sadece maddî tehlikelere karşı değil, aynı zamanda şeytanın saptırmalarına, şüphelere ve inançsızlığa karşı manevî bir korumayı da içerir. İnsanlığın sahip olduğu iyilik, doğruluk ve güzellik mirası, el-Hafîz isminin bir tecellisidir. Kul, bu ismin idrakıyla hem kendi imanını ve amellerini korumaya çalışır hem de her türlü tehlikeye karşı gerçek koruyucunun yalnızca Allah olduğu bilinciyle O'na sığınır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Hafîz" maddesi
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 175 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL- HAFIZ
Son derece saklayıcı, muhafaza edici demektir.
Peygamberimiz Efendimiz Hazretleri, insanlara şeriatın ahkâmını tebliğ ettiler. Her meslekte ihtisas sahipleri olduğu gibi, İslâmlığın özüne, Kûr'ân'ın esrarına âşık olan yüksek zevat da vardır. Tabiî nasıl ki doçent, profesör, ordinaryüs profesör mertebeleri varsa, bu mertebeler de öyledir. Derece derecedir.
Nasıl ilk, orta, yüksek tahsil var ise bu da böyledir. Dünya ve ahirette başının selâmetini isteyenler İslâm olur. İslâmlığın ahkâmına riayet etmeyip de ismi İslâm olanlar kalp altın gibi nihayette anlaşılır. Pirinç çuvalındaki taşlar, darılar, pirinç fiatı ile satılır ama ayıklanırken onları derhal atarlar, taş ağzımıza kadar gelse dahî yine yutmayız, atarız. Çünkü kanımıza karışamaz, muzır bir varlıktır. Din de böyle, onun başlangıçtaki zahmetlerine katlanmak lazımdır. Sonra aranızdan su bile sızmaz olur. Dünyada dört milyar Hıristiyan içinde yüz milyon İslâm hiçtir. İçinde de bir milyon derviş hiçtir. Bir milyon derviş içinde binbir tane Hakk'ın sevgilisi âşık kulları vardır ki dünya âlem bunların etrafında devreyler. Müslümanlar, Kâ’be'ye giderler. Herkesin tavaf ettiği o Kâ’be-de Hakk'ın âşıklarına âşıktır. Onlar kıyamet kopuncaya kadar mevcuttur, onlar çekilince zaten bu âlemin zevki kalmaz. "Al birini vur birine" olacaktır.
İşte o muhterem Peygamberimiz "tarikat" ve "tasavvuf” denilen bu yolu ve ilmi Hazreti Ali'ye aşikar olarak; Hazreti Ebu Bekir'e gizli olarak mağarada öğrettiler.
Müşrikler her ikisini de arıyorlardı, mağaranın hizasına geldiler. Örümcekler on dakikada orayı örüp, yuva yapmışlardı. Aldandılar, gittiler. İşte Cenâb-ı Hakk isterse bir örümcekle iki can bağışlar. O müşriklerin akıllarının, idraklerinin arkasından "burada yoktur" diye fetva veren kuvvet yine yabancı değildir.
Hazreti Îsâ'ya hıyanet edenin asılması nedir? Adaletin derhal tecellisidir. El-Hafız ism-i şerifinin saltanat sürmesidir ki dilediğini muhafaza eder.
HAFİYZ' dir küçük görülmekten korur,
Sonunda yolu itidale varır,
Her bakımdan hakkını alır,
Asaletini koruyan HAFİYZ'dir ancak.
Sonunda yolu itidale varır,
Her bakımdan hakkını alır,
Asaletini koruyan HAFİYZ'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Terzibaba Külliyatında el-Hafîz
Terzibaba, Hafîz ismini âyetlerin diliyle işler: Hak her şeyi koruyandır, hiçbir şey O'nun ilminden ve kaydından düşmez; toprağın eksilttiği bile O'nun katında "korunan kitap"ta yazılıdır.
Toprağın eksilttiğini bile Hafîz korur. Kâf Sûresi şerhi, haşrin sırrını bu isme bağlar.
Kul hıfzını gözettikçe, Hafîz olan Hak da onu korur.
Hak her şeyin üzerinde koruyucudur. Hûd Sûresi şerhinde Hûd'un (a.s.) kavmine sözü, Hafîz ismini Rabbin mutlak koruyuculuğuna bağlar: "inne rabbî alâ kulli şey'in hafîz" (Hûd, 11/57) — şüphesiz Rabbim her şey üzerinde koruyucudur. Sebe' Sûresi aynı hükmü tekrarlar: şeytanın kullar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur, çünkü "rabbuke alâ kulli şey'in hafîz" (Sebe', 34/21). Koruyan Hak olunca, hiçbir düşman gücü mü'mine kalıcı zarar veremez; gözeticilik de hesap da O'na aittir.
Hafîz ismi insanın hem dışında hem içinde görünür. Câsiye Sûresi şerhi, kulların farklı isimlere mazhar oluşunu anlatırken Hafîz'i de sayar:
"Kimi Muhyî, kimi Rezzâk, kimi Hafîz ismine mazhar olur." (Câsiye Sûresi)
Şerh bunu Zâriyât âyetine bağlar: yeryüzünde ve kendi nefislerinizde alâmetler vardır, hâlâ görmüyor musunuz (Zâriyât, 51/20-21). Demek insan, Hakk'ın koruyuculuğunu hem dış âlemde hem kendi varlığında görebilir; korunan bir nizam, hem ufukta hem nefiste işler. Terzi Baba cildinde geçen âyet ise koruyuculuğun yalnız Hakk'a ait olduğunu kuldan yana koyar: "ve mâ ene aleyküm bi hafîz" (En'âm, 6/104) — ben sizin üzerinize koruyucu değilim. Peygamber bile mutlak koruyucu değildir; basîretle gören kendi lehine, görmeyen kendi aleyhine kazanır. Mutlak Hafîz yalnız Hak'tır.
Değerlendirme
Hafîz, her şeyi koruyan, hiçbir zerreyi zâyi etmeyen, eşyânın hakikatlerini ilminde mahfûz tutan isimdir. Terzibaba bu ismi âyetlerin diliyle açar: toprağın eksilttiği bile "korunan kitap"ta yazılıdır ve haşrde sûretler bu korunan asıldan döner; Hak her şey üzerinde koruyucu olduğu için düşman gücü mü'mine kalıcı zarar veremez; ve bu koruyuculuk hem dış âlemde hem nefiste görünür. Ortak hüküm şudur: mutlak Hafîz yalnız Hak'tır, peygamber dahi kullar üzerine koruyucu değildir; kul hıfzını gözettikçe Hak da onu korur. Bu ismi koruma ve kuşatma yönüyle muhit ve hafiz ile, ilimde tutma yönüyle alim ve muhsi ile birlikte okumak gerekir.