Kebîr

Mesnevî-i Şerîf'te el-Kebîr

Mesnevî şerhlerinde “kebîr” (büyük) ve “sagîr” (küçük) kavramları, insan ile kâinat arasındaki ilişkiyi açıklamak için kullanılır. Bir şerhte, güneşin etrafında dönen gezegenlerin oluşturduğu bütünün, ilâhî işleri ve halleri gösteren bir “insân-ı kebîr”, yani büyük insan olduğu ifade edilir. Bu büyük insan, bir bedense, onun ruhu olarak da insan, yani “insân-ı sagîr” halk edilmiştir. Böylece ilâhî isimler ve sıfatlar, bu ikisi arasında belirmiş ve tecellî etmiştir.

Başka bir şerhte ise Şeyh-i Ekber’in bir eserine atıfla, “âlem-i kebîr” yani büyük âlemdeki zümrüt taşının özellikleriyle insanın manevî bir yetisi arasında bir bağ kurulur. Zümrüdün kalbe kuvvet vermesi ve yılanın gözünü kör etmesi gibi, insandaki tezekkür yani anma ve düşünme gücünün de İblis’in hilelerini boşa çıkardığı ve onu etkisiz hale getirdiği belirtilir.

İmdi onlar doğru yolu görürler" âyet-i kerîmesidir. Alem-i kebîrdeki zümrüdün hâssiyyeti perîşân rü'yâlara mâni' olmak ve kalbe kuvvet vermek olduğu gibi, kuvve-i müzekkirenin hâssiyyeti dahi İblîs'i hîlesinden men' etmekdir ve onu tedhîş eylemekdir. Ve zümrüd taşının havâssından birisi de yılanın gözünü kör etmekdir. Bundan dolayı cenâb-ı Pîr efendimiz III. cildin 2538 numarasına müsâdif olan beyt-i şerîfde, ya'ni, "Nefis yüz kuvvetli ve hileli ejderhâdır. Şeyhin yüzü göz koparıcı zümrüddür" buyurmuşdur.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Ayrıca, Mevlânâ Hazretleri’nin eserlerinden olan Dîvân-ı Kebîr’in adında da bu sıfat geçer. Şerhte belirtildiğine göre Mesnevî hem avam hem de havassa, yani hem halka hem de seçkinlere hitap ederken, Dîvân-ı Kebîr’den yalnızca havassın, yani bu manaları anlayabilecek olanların bir nasibi vardır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Kebîr

Kelime-i Âdemiyye şerhinde, âlemin bütününe cismi itibarıyla “insân-ı kebîr”, insana ise “insân-ı sagîr” dendiği açıklanır. Ancak mana bakımından bu durumun tersi geçerlidir.

Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu mana, ağaç ve meyve misaliyle daha da açılır. Ağaç görünüşte meyvenin aslı olsa da, bahçıvan ağacı meyve ümidiyle diktiği için, aslında ağacın varlık sebebi meyvedir. Bu misalde olduğu gibi, kâinat görünüşte insanın aslı olsa da, mana âleminde insan, özellikle de İnsan-ı Kâmil, kendisi için bütün bir âlemin zuhûra geldiği bir “âlem-i kebîr”dir.

Terzibaba Külliyatında el-Kebîr

Buna göre kâinata “insân-ı kebîr” (büyük insan), tek bir insana ise “insân-ı sagîr” (küçük insan) denir. Ancak bu sadece cisim, yani beden açısından böyledir.

Mana itibarıyla ise durum tam tersidir. İnsan, bedenen küçük olsa da manen bütün âlemleri içinde topladığı için onlardan daha büyüktür. Bu yüzden âleme “insân-ı sagîr”, insana ise “insân-ı kebîr” denir.

(Hayaldir ama kişinin görüşüne göre bu hayal değişir. Ya kendi hayalinde yaşar. Ya da hayali kebir olan Hakk'ın hayalinde ölmeden evvel ölüp, kıyâmetini yaşar)[106]

— Kıyâmet Sûresi

Değerlendirme

Görüldüğü gibi Kebîr ismi, kâinat ve insan arasındaki ilişkiyi anlamada bir anahtar sunar. Bütün âlem, ilâhî isimlerin tecellî ettiği bir “büyük insan” olarak görülürken, insan da bedensel küçüklüğüne rağmen manen bütün âlemi içinde barındıran bir “büyük âlem” olarak kabul edilir.

Bu bakış açısı, zıt gibi görünen “büyük” ve “küçük” kavramlarının birbirini nasıl tamamladığını gösterir. Ağacın meyve için var olması gibi, koca kâinatın da manası insanda düğümlenir. Nihayetinde insanın kalbi, Hakk’ın tecellî ettiği yer olmasıyla, cismanî ölçüleri aşan bir büyüklüğe işaret eder.