Hak

Mesnevî-i Şerîf'te el-Hak

Mesnevî şerhinde, el-Hak isminin tecellîsi ve hakikat ile olan ilişkisi çeşitli vesilelerle ele alınır. Kâbe'nin tavaf edilmesinin sebebinin, onun taş binasından ziyade, içinde barındırdığı “Hak olan hakikati” olduğu belirtilir. Aynı şekilde, meleklerin Hz. Âdem’e secdesi de onun maddî suretine değil, bu hakikate yönelikti. Bu bakış açısıyla, insan-ı kâmilin hakikatinin de Hak olduğu ifade edilir.

İmdi, Ka'be'nin tavâfı, mahlûk tarafından binâ olunan sûreti için değil, Hak olan hakikatı içindir. Nitekim melâikenin Âdem'e secdeleri de onun sûreti için değildir. İmdi, insân-ı kâmilin hakikatı Hak olunca, onun sıfât-ı kevniyyesinden kat'-ı nazar olunarak mahzâ hakikatı için tavâf olunur.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Bu bağlamda, ittihad yani birlik makamına ulaşmış bir ârifin durumu da incelenir. Ona ne tam olarak “insan” ne de “Hak” denilebileceği, çünkü hâlinin diğer insanlarınkine benzemediği, Cenâb-ı Hakk’ın ise suretten münezzeh olduğu anlatılır.

Velhâsıl bu makām-ı ittihâdda bulunan ârife isim bulup vermek kābil değildir. Zîrâ “insan" denilse, hâli insanların hâline benzemez. "Hak" denilse, Hak Teâlâ sûretten münezzehtir. Binâenaleyh ona ne "insan" ve ne de "Hak" ismini koymak mümkin değildir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

Ayrıca, “ism-i Hak” yani Hak isminin, körlük ve sağırlık gibi rahatsızlıklara şifa olurken ahmaklık üzerinde neden tesir etmediği sorgulanır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Hak

Füsûs şerhlerinde Hak ve halk (varlıklar) arasındaki ilişki, Zâhir (görünen) ve Bâtın (gizli) isimleri ekseninde sıkça işlenir. Kelime-i Âdemiyye şerhinde, bu âlemlerin bâtınî yani iç yüzünün isminin “Hak”, zâhirî yani görünen yüzünün isminin ise “halk” olduğu belirtilir.

Ayet- kerimede; خَلَقَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ وَالاَرْضَ بِالْحَقِّ اِنَّ فِى ذَلِكَ لاَيَةً لِلْمُوءْمِنِينَ 29/44 Bu alemlerin batında aldığı isim “Hak”, zahirde aldığı isim “Hâlk”tır. İşte Hak ile hâlk arasında o kadar güzel bağlantı var ki, Hak bu alemlerin batını ve latifi bu alemlerin halk yönüyle kesifi ve zahir görüntüde olan kısmıdır. Cenab-ı Hakk “Hak” ismiyle batın, bu alemler de “halk”iyet yönüyle de zahirdir.

— TB. Kelime-i Âdemiyye

Kelime-i İlyâsiyye şerhinde bu ilişki daha da açılarak, âlemin varlığının Hakk'ın zâhiri, Hakk'ın ise âlemin bâtını ve hüviyeti (aslı, kimliği) olduğu ifade edilir. Bu yoruma göre Hak, Bâtın ismiyle müessir (etki eden) ve Zâhir ismiyle müesserün-fîh (etkinin ortaya çıktığı yer) olur.

Bu yakınlığın bir başka boyutu “kurb-i ferâiz” olarak adlandırılan mertebede ortaya çıkar. Kelime-i İbrâhîmiyye şerhine göre bu mertebede Hak zâhir, halk ise bâtın olur. Çünkü varlığın aslı Hak'tır ve bu mertebedeki kul, Hakk'ın işitmesi, görmesi ve diğer güçleri için bir âlet hâline gelir.

Hak zâhir, ve halk bâtın ve mestûr olmak sûretiyle vâki' olan kurba "kurb-i ferâiz" derler. Çünkü vücûdun aslı Haktır; ve bu “vücûd” vacib ve farzdır; ve bu kurbun sahibi mahbub-i ilâhîdir. Onun sülükü cezbeden sonradır; bekāsı fenâsından evveldir. Hak ism-i Zâhir ile tecellî etmiş olduğundan, zâtı ve sıfatı fânî olup, mütecellî olan Hakk'ın idrâkine âlettir.

— Kelime-i İbrâhîmiyye

Terzibaba Külliyatında el-Hak

Terzibaba'nın eserlerinde el-Hak ismi, varlığın hem bâtınî (iç) hem de zâhirî (dış) yüzünü kuşatan bir hakikat olarak ele alınır. Ebu'l-Hasan Gûrî Hazretleri'nin bir sözüne atıfla, Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ını latîf kılıp ona “Hak”, kesîf yani yoğun kılıp ona da “halk” dediği aktarılır. Bu bakış açısına göre varlık, dünyada ve ahirette bütünüyle Hakk'ın varlığıdır.

Bilinsin ki, varlık dünyâda ve âhirette hep Hakk’ın varlığıdır. Bu hakîki vücûdun sıfatları ve isimleri vardır, açığa çıkmak isterler. Açığa çıkmak için de mutlaka çokluklar âleminin vücûdu lâzımdır. Oysa sonsuz olan Hakk’ın bir olan vücûdu karşısında, çok olan vücûdların bağımsız olarak ispâtı mümkün değildir.

— Enfâl Sûresi

Bu bağlamda insan-ı kâmilin özel bir yeri vardır. O, ilâhî ve âleme ait bütün hakikatleri kendinde topladığı için hem halk hem de Hak olarak nitelendirilir. Enfâl Sûresi tefsirinde, kurb-i ferâiz makamındaki bir kulun bedeninin, Hakk'ın tecellisi için bir âlet hâline geldiği, Hakk'ın işitmesi ve görmesi olduğu belirtilir.

Hûd Sûresi tefsirinde ise fenâ makamına ulaşan bir kimsenin “Bu vücud Hak'tır” veya “Ben Hakk'ım” demesinin mümkün olduğu, çünkü bu mertebede kendinden geçerek Hakk ile bir olduğu ifade edilir. Ancak bu hâlin, insan-ı kâmilin makamı olan ve bütün mertebeleri kendinde toplayan bekâ-billah makamından farklı olduğu da vurgulanır.

Değerlendirme

Kaynaklarda el-Hak ismi, varlığın hem görünen (zâhir, halk) hem de görünmeyen (bâtın, Hak) yüzünü ifade eden temel bir hakikat olarak karşımıza çıkar. Âlemin varlığı Hakk'ın bir tecellisi, O'nun Zâhir ismiyle görünür olması şeklinde yorumlanır. Hak bâtındır, halk ise O'nun zâhirdeki görüntüsüdür.

İnsan-ı kâmil, bu ikiliği bünyesinde birleştiren varlık olarak özel bir konuma sahiptir. Belirli mânevî mertebelerde kul, Hakk'ın tecellisine bir ayna ve âlet olur; öyle ki onun görmesi ve işitmesi Hakk'ın görmesi ve işitmesi olarak kabul edilir.