Hakîm

Mesnevî-i Şerîf'te el-Hakîm

Mevlânâ, Hakîm'i (hikmet sahibi, her şeyi yerli yerine koyan) hakikat ilmiyle bağlar; Konuk'un şerhi gerçek hikmetin ödünç sözle değil, zevkle olduğunu gösterir.

Hikmetsiz olan, hakikat âleminin müflisidir. Cilt 3, hakîm geçinmenin ölçüsünü koyar:

"Hakîm olmayan kimse", hakîkat âleminin müflisidir. Eğer hakāyıka müteallık söz söyler ve ehl-i hakîkatın ıstılâhâtını kullanırsa, ey safdil olan sâlik, sakın aldanma, o sözler onun dilinde âriyettir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 3)

Demek hikmet, hakikat ehlinin terimlerini ezberleyip konuşmak değildir; o sözler kişinin kendi zevkinden gelmiyorsa "ödünç"tür. Gerçek hakîm, eşyâyı yerli yerine koymayı kelâmda değil, hâlinde taşıyandır; ötekisi hakikat âleminin iflâs etmiş bir taklitçisidir.

Hakîm korkuyu bırakandır. Cilt 1, hikmeti tevekkül ile bağlar: Av hayvanları arslana Ey haberdar olan hakîm! Korkuyu bırak ki kaderden emin olasın derler; çünkü korku kaderden iğnâ etmez — yani kadere karşı fayda vermez. Demek hikmet, her şeyi yerli yerine koyan bir nazardır: kaderin önünde korkunun boş olduğunu bilmek de bu nazarın bir meyvesidir. Hakîm olan, olacakları yerli yerinde gördüğü için boş korkudan kurtulur.

Riyâzat ateşinin etrâfındaki âkil. Cilt 9, hakîm ile âkili (akıl sahibi) yan yana koyar: "Ey Hakk'ın dostu, eğer hakîm ve âkil isen ve şeytanın sihrine ve hud'asına al- danmış değil isen, ateş mesâbesinde olan riyâzât ve nefs ile mücâhede senin için sudur; ve sen zâhirde ateş görünen bu meşâkk-ı dünyeviyyenin etrâfind" Demek hakîm, nefsi terbiye eden riyâzatın zâhirde ateş gibi yakıcı görünse de hakikatte serin bir su olduğunu bilendir; her şeyi yerli yerine koyan akıl, çileyi de hikmet gözüyle okur.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Hakîm

İbn Arabî, Hakîm'i "eşyâyı kendi yerlerine koyan" olarak tanımlar ve onu zulmün — yani bir şeyi yerinden etmenin — tam zıddı sayar.

Hakîm, her şeyi yerli yerine koyandır. Kelime-i Îseviyye, ismin özünü açar:

"Hakîm” eşyâyı kendi mevzi'lerine vaz'eden kimseye derler; “zâlim”in zıddıdır. Zîrâ “zulm” lugatta bir şeyi mevziinin gayrına vazʼetmek ma'nâsına gelir. Bu ise cehil iktizâsıdır. Hak Teâlâ ise cehilden münezzehdir. Her şeyi yerli yerine vaz'eder; ve her şeyin hakîkati ve sıfâtı neyi iktizâ ediyor- sa, ihâta-i ilmiyyesiyle, onu vaz'eder; ve onu tecavüz etmez." (Kelime-i Îseviyye)

Demek hikmet ile zulüm birbirinin tam zıddıdır: zulüm bir şeyi yerinden etmektir ve cehâletten doğar; hikmet ise her şeyi hakikatinin gerektirdiği yere koymaktır ve ilmin kuşatmasından doğar. Hakîm, eşyânın hakikatini ve sıfatını tam bildiği için onları aşmaz, yerini şaşırmaz. Bu yüzden Kur'ân "Azîz" isminin ardından çoğu kez "Hakîm"i getirir: kudret, ancak hikmetle yerli yerinde işlediğinde tam olur.

Acı veren tedâvi de hikmettir. Kelime-i Şîsiyye, Hakîm isminin tecellîsini bir misalle koyar: "Allah Teâlâ atâyı “Hakîm" isminin iki eli üzere verir; ve o vakitte en ziyâde sâlih olan emir ne ise Hak Teâlâ ona nazar eder. Meselâ bir kimsenin çürük bir dişi gāyet şedîd bir sûrette ağrır. Bu veca'dan halâsı o dişin çıkarılmasına mütevakkıftır. Halbuki diş çıkarılırken, o ağrıdan daha şedîd bir acı hissolunur. Fakat sonunda râhat vardır." Demek Hakîm'in verdiği şey bazen acı bir tedâvi gibidir: anlık elem, daha büyük bir râhat içindir. Hikmet, görünürdeki sertliğin altındaki yerli yerinde olanı görmektir.

Terzibaba Külliyatında el-Hakîm

Terzibaba, Hakîm'i bütün mevcûdâtın O'nun hikmetinin aynası olduğu bir nazarla işler; ismin başka isimlerle nasıl iç içe geçtiğini de gösterir.

Hakîm hiçbir mertebede gâib değildir. Câsiye Sûresi dersi, bu ismin kuşatıcılığını koyar:

"Hakîm hiçbir mertebede gâib değildir; bütün mevcûdât mertebeleri, aslında yüce hakikatlerin tecellî mahallidir. Aşağılık veya değersiz görülen şeyler, ancak perdeli olanların nazarından kaynaklanır. Hakikatte ise bütün varlıklar O'nun hikmetinin aynasıdır." (Câsiye Sûresi)

Demek hiçbir varlık hikmet dışı değildir; bir şeyi değersiz görmek, eşyâyı yerli yerinde göremeyen perdeli nazardandır. Aynı ders bunu tamamlar: "Bir 'hakîm' gördüğünde, aslında Hakk'ın Hakîm isminin tecellîsini görmüş olursun." Kimde bir hüküm, bir sağlamlık, bir hikmet payı görünürse, o Hakîm isminin bir sıfatına nâil olmuştur — çünkü hiçbir sıfat hakikî Mevsûf'tan bağımsız var olamaz.

Hakîm, öteki isimleri kendi hükmüne alır. Aynı sûrenin dersinde Hakîm, isimler arasındaki bağı kuran bir isim olarak koyulur: "Hakîm ismi, bazen Mu’tî isminin içinde tecellî eder; çünkü Allah hikmeti dilediğine verir. Bazen de Mâniʿ ismine dâhil olur; zira O, hikmeti dilediğinden meneder. Dolayısıyla bu iki isim de Hakîm’in hükmü altında yer alır." Demek vermek de menetmek de hikmetle olur; Hakîm, hem Mu'tî'nin (veren) hem Mâni'in (menedin) tasarrufunu yerli yerine koyan üst hükümdür. Câsiye Sûresi bunu Azîz, Alîm, Habîr, Hamîd, Tevvâb terkipleriyle de gösterir: "Hakîm ismi hem kudret hem rahmet arasında denge kuran bir sıfat olur."

Değerlendirme

Üç kaynak Hakîm'i bir bütün hâlinde verir. Mesnevî onu hakikat ilmiyle bağlar: gerçek hikmet ödünç sözle değil zevkle olur, ve hakîm olan kaderin önünde boş korkuyu bırakandır. Füsûs, Hakîm'i "eşyâyı yerli yerine koyan" olarak tanımlar, onu zulmün (yerinden etmenin) tam zıddı sayar ve acı veren tedâvi misaliyle görünürdeki sertliğin altındaki hikmeti gösterir. Terzibaba külliyatı ise Hakîm'in hiçbir mertebede gâib olmadığını, bütün varlıkların O'nun hikmetinin aynası olduğunu ve bu ismin Mu'tî ile Mâni'i kendi hükmüne alarak isimler arasında denge kurduğunu koyar. Hepsinin ortak hükmü şudur: Hakîm, eşyânın hakikatini ilmiyle kuşatıp her şeyi tam yerine koyan tecellîdir; değersiz görünen, acı veren, menedilen — hepsi bu yerli yerindeliğin bir yüzüdür ve onu ancak perdesiz nazar okur. Bu ismi aziz, alim ve ilm ile birlikte okumak gerekir.