13 ve Hakîkat-i İlâhiyye kitabına göre Hakîkat ne anlam taşır?

Hakîkat, tasavvufî sülûkun dört mertebesinden üçüncüsüdür. Bu mertebede sâlik, Hak'ı doğrudan müşâhede eder ve eşyanın ardındaki gerçek yüzünü idrâk eder. Bu durum, Yûsuf Sûresi'ndeki "Rabbim onu hakîkat kıldı" (Yûsuf 100) ve Vâkıa Sûresi'ndeki "bu hakk'el-yakîn'in kendisidir" (Vâkıa 95) ayetleriyle desteklenir. Hakîkat, şerîatin tasdîki ve tarîkatin meyvesi olarak kabul edilir.

Hakîkat-i İlâhiyye ise, tüm âlemleri ve mertebeleri kuşatan ilâhî hakîkattir¹. Bu ilâhî hakîkatin bir tezahürü olarak Hakîkat-i Muhammediyye, tasavvuf mâverâsının en derin terimlerinden biridir. Hz. Muhammed'in hem beşerî yönünü hem de Hak'ın ilk taayyünü, akl-ı evvel ve kâinatın halk sebebi olan hakîkat yönünü ifade eder. "Gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim, bilinmek için halkı halk ettim" hadîs-i kudsîsi, Hakîkat-i Muhammediyye'nin asıl mesnedidir.

Hakîkat-i Muhammediyye, Nûr-ı Muhammedî olarak tüm mertebelerde faaliyette olan bir deryayı ifade eder²·⁴. Bu hakîkat, Mûseviyyet ve İseviyyet gibi peygamberî mertebelerin hakikatlerini de kapsar². Tesbîh ve zikir gibi ibadetler, bütün âlemdeki varlıkların kendi hakikatleri yönünden Hakîkat-i İlâhiyye'ye yönelmesini ve şuurlu varlıkların (insanların) bu hakîkati özlerinden hatırlamasını sağlar³·⁵. Müridin hakikati olan ayn-ı sâbitesi de, güneş gibi olan Hakîkat-i Muhammediyye mertebesinden parlar⁶.