Ahzâb Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, "men arefe nefsehu fakat arefe rabbehu" (kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır) hadîs-i şerîfi ekseninde şekillenir. Bu, kişinin kendi nefsine mârifetinin, Rabb'inin mârifetine bir mukaddime, yani ön bilgi ve ön bilinç olduğu anlamına gelir. Bu mârifet, sadece zâhirî bilgiyle sınırlı değildir; batınî ve hakîkat itibarıyla kendi vücûduna ârif olmayı gerektirir.

Bu irfânî yolculukta sâlikin karşılaşacağı ilk ders, kendi nefsini bilmektir. "Ben neyim, ben kimim?" sorusunun cevabını kendi içinde bulmak, Hakk'ın belirli sıfatlarının zuhur mahalli olduğunu ve "venefahtü" hakîkatini kendinde barındırdığını idrak etmektir. Bu idrak, nefsânî benlikten sıyrılıp hakîkî benliğe ulaşmayı ifade eder. Zira kitapta belirtildiği üzere, insanda üç benlik vardır: nefsî benlik, izâfî benlik ve ilâhî benlik. Nefsî benlik, gafletin en büyüğü olarak nitelendirilir ve hakîkate göre yanlış bir "ben" tarifidir. Sâlikin görevi, bu nefsî benlik perdesini kaldırarak izâfî vücûda, oradan da hakîkî vücut olan ilâhî vücûda geçiş yolunu bulmaktır.

İrfâniyet, bilginin ötesinde bir yaşantıdır. Bilgi nakledilir, aktarılır; irfâniyet ise yaşanır. Yani kişi, kendi nefsini ezberlemekle kalmayıp, öğrendiklerini tatbik etmeli, yaşamalıdır. Kendi nefsindeki sıfât-ı infialiye ve merbubiye ile muttasıf olduğunu, yani kendisinde birtakım tecellilerin olduğunu ve Rabb'ine bağlılıklarının bulunduğunu ârif olmadıkça, Hakk'ın sıfât-ı fiiliye ve rububiyet ile muttasıf olduğunu bilemez. Failiyetin münfailiyet ile zâhir olması gibi, insan da kendi nefsinin münfailiyetini idrak etmekle Hakk'ın fâiliyetini idrak eder.

Sâlikin günlük hayatındaki bir diğer önemli ders, kendi varlığında Hüda'nın sıfatlarını görmektir. Cenâb-ı Hakk'ın ef'âlî, esmâî, sıfâtî tecellileri bütün insanlarda mevcuttur. İnsan, Hakk'ın dükkânı gibidir; bu ten dediğimiz varlıkta Hakk'ın bütün zuhurları eksiksiz olarak bulunur. Dolayısıyla sâlik, kendi nefsini tanımakla Rabb'ini tanır; kendi varlığında bu ilâhî sıfatları müşahede eder. Bu, küçükten büyüğe doğru bir intikaldir; bir avuç buğdayı tanıyan, bütün harmanı tanımış olur. Kendi "tanesini" bilen, "âlem tarlasını" da daha kolay bilir.

Bu irfânî yolculuk, sâlikin nefsi vücut içerisinde kalmayıp, izâfî vücut hakîkatine geçmek suretiyle gerçekleşir. Nefsî benlikte kalmak, Hakk'ın mârifetine ulaşmayı engeller. Kendine ulaşmayan kimse, Rabb'ine hiçbir şekilde ulaşamaz. Bu sebeple, insanın kendi nefsine mârifeti, Rabb'ini tanımasının neticesidir ve bu, sâlikin günlük hayatında üzerinde yoğunlaşması gereken en temel irfânî derstir.