Âl-i kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

"Âl-i" kavramı, tasavvufî açıdan bir seçkinliği ve manevî bir yükselişi işaret eder. Bu seçkinlik, sadece zâhirî bir nesep bağıyla sınırlı olmayıp, daha çok ilahî hakikatlere vâkıf olma ve bu hakikatleri kendi bünyesinde tahakkuk ettirme ile ilgilidir. Necdet Ardıç'ın "Gönülden Esintiler: Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk (3) Âl-i İmrân Sûresi" adlı eserinde, Âl-i İmrân Sûresi'nin 33. âyeti ("Gerçekten Allah, Âdem'i, Nûh'u, İbrâhîm soyunu ve İmran soyunu âlemler üzerine seçkin kıldı") bu kavramın tasavvufî yorumu için bir dayanak noktası oluşturur.

Bu âyette zikredilen isimler, her biri kendi devrinde ve kendi mertebesinde ilahî seçkinliğin birer tecellîsidir. Âdem (a.s.), insân neslinin zuhur mahalli olarak ahadiyyet mertebesinin ilk tecellîsini ve Hakikat-i Muhammediyye'nin en kemalli zuhur yerini temsil eder. Nûh (a.s.), insânlığın esfeli sâfilînden tekrar yukarıya çıkış seyrinde bir yaşam noktasıdır. Onun gemisi, ârif bir kişinin gönül gemisi olup, Hakk'a doğru giden yolda seyrini devam ettirenlerin sığınağıdır. Nûn harfi ilahî nuru, Hâ harfi ise mutlak hüviyyeti ve hidayeti ifade eder.

İbrâhîm (a.s.) ise "halkın babası" anlamıyla, hakikat-i ilahîyye yolunda ilerleyen kişinin bilgisinin genişlemesini, kendini kurtarıp başkalarına faydalı hale gelmesini simgeler. İbrâhîmîyyet-İsmâîlîyyet kanalı, Hz. Rasûlüllah'a (s.a.v.) doğrudan tabi olma yoludur. İmran ailesi ise Mûsâ (a.s.) ve İsâ (a.s.)'ın ailelerini kapsar ve tenzîh (Mûsâî) ve teşbîh (İsevî) kanallarıyla Hz. Rasûlüllah'a ulaşmayı ifade eder.

Bu seçkinlik, sâlikin nefs mertebelerinde kat ettiği yol ile doğrudan ilişkilidir. Mülhime nefs mertebesinden mutmainne nefs mertebesine geçiş, iç bünyede büyük bir inkılâptır. Mülhime nefs mertebesinde evham ve ilahî girişlerin ayrımını yapmak zor iken, mutmainne nefs mertebesinde evham ve hayalî girişler kesilir, sadece ilhamlar açılır. Bu geçiş, bir mürşid-i kâmilin rehberliği olmadan mümkün değildir.

"Âl-i" kavramının tasavvuftaki işlenişi, sâlikin kendi hakikatini idrak etmesi ve Hakikat-i Muhammediyye'ye ulaşmasıyla zirveye çıkar. Bu, "esfeli sâfilîn"den "âlây-ı illiyyîn"e doğru bir yükseliştir. Kişi, bu hakikatleri idrak ettikçe, Hz. Rasûlüllah'ın (s.a.v.) yolundan Allah'a ulaşmış olur, zira başka bir yol yoktur. Bu yolculukta, iman mertebesinden yakîn (ikân) mertebesine geçiş esastır, zira yakîn hali, nefsî benliğin kalmadığı bir yaşamı ifade eder.