Ârifin Lokmâniyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Tasavvufta ârif, Hakk'ı tanıma makâmına eren, mârifet ehli kişidir. Ârifin kalbi, hakikat cennetinin kapısı olarak görülür ve mehtapların yansıması ile doğuş yeridir². Bu, âlimin bilgi sahibi olmasından öte, ârifin mârifet sahibi olmasıyla açıklanır; bilgi öğrenilirken, mârifet müşâhede ile gelir.

Lokmâniyye Fassı'nda ârifin dayanağı, ilâhî sıfatların suretleri ve mümkün varlıkların hakikatleri ile dayanağı olan vâhidiyet mertebesidir. Bu mertebe, ahadiyet mertebesine nispetle, Yüce Allah'ın en latif olan zâtının bir mertebe yoğunlaşmasından başka bir şey değildir. Sırf zât bu mertebenin bâtını (iç yüzü) iken, vâhidiyet mertebesi sırf zâtın zâhiri (dış yüzü) olur¹. Bu, ârifin Hak'kı hem bâtınî hem de zâhirî veçheleriyle idrâk etme kabiliyetini gösterir.

Ârifin bu idrâki, nefs mertebelerini aşarak elde ettiği bir hâldir. Özellikle nefs-i mutmainne ve sonrası mertebelerde müşâhede ve mârifet hâlleri zuhûr eder. Ârif, soyut akıl makamıyla yetinmeyip, fıtrî suretlerde görünen çeşitli hükümlerin ve sabit hakikatlerin anlamlarının kendisine açığa çıkmasıyla nazarî aklı üzerine hâkim olan mârifetle ârifler zümresine katılır³. Bu, ârifin sadece bilmekle kalmayıp, aynı zamanda zevkle ve müşâhedeyle bu hakikatleri yaşaması anlamına gelir⁴.