Aşk ve Muhabbet Yolu eserinde Aşk kavramı nasıl ele alınır?

Aşk, lugat anlamıyla "aşırı sevgi, hasretin son haddi, mahvedici muhabbet" demektir (Aşk). Tasavvufta ise, sâlikin Hakk'a duyduğu, muhabbetten daha şiddetli ve yakıcı, sahibini fânî kılan bir sevgidir. Mâide Sûresi 54. ayetindeki "yuhibbuhum ve yuhibbûnehû" (Allah onları sever, onlar da Allah'ı severler) ifadesi muhabbetin asıl mesnedi iken, aşk bu muhabbetin derinleşmiş hâlidir. Bakara Sûresi 165. ayetindeki "vellezîne âmenû eşeddu hubben lillâh" (mü'minler Allah'ı daha şiddetli severler) ifadesi ise aşkın temel düsturunu oluşturur.

Klasik tasavvuf, aşk ve muhabbet kavramlarını titizlikle ayırt eder. Muhabbet, sevenin sevdiğini bilinçle ve kontrol altında sevmesi, akıl ve irade ile birlikte çalışan bir sevgi iken, aşk, sevenin sevdiğine mahvolması, kontrolün kaybolması, akıl ve iradenin geri çekilmesi hâlidir. Bu durum "el-aşkü cünûnün ilâhî" (aşk ilâhî bir delilik) tabiriyle ifade edilir. Ehlullah, aşkın muhabbetin aşırılığı olduğunu ve "ateş tutuştuğu zaman Allah'tan başkasını yakar" sözüyle bu mahvedici yönünü belirtmişlerdir¹.

Aşkın tecellî mahalli, sâlikin kalbidir. Ahzâb Sûresi'nde belirtildiği üzere, eğer bir kalbi aşk-ı İlâhî istilâ etmişse, o kalbe başka bir şeyin muhabbet ve aşkı sığmaz². Muhabbet-i Hak gâlip olursa, fânî aşkı tard eder; muhabbet-i halk gâlip olursa, aşk-ı Bâkî'yi nefyeder³. Tasavvufî anlamda, Hak yoluna sülûk eden sâdık sâlikin kalbinde irade, talep ve iştiyak çakmağıyla tutuşturulan aşk ateşi, zikrin hararetiyle alevlenen ilâhî muhabbettir⁴. Bu ateş, sâliki hem hakikate karşı uyaran bir ikaz hem de vuslata taşıyan bir azık hükmündedir⁴. Mevlânâ'nın yolu "aşk yolu" olarak bilinir ve "aşk yolu candan geçmek yoludur" ifadesiyle bu hakikat vurgulanır⁵·².