Bakara Sûresi'nin tasavvufî okumasında esas alınan Fass hangisidir?

Bakara Sûresi, Kur'an'ın en uzun sûresi olup pek çok hüküm ve kıssayı içerir (Bakara Suresi). Tasavvufî okumada bu sûre, özellikle insanın Hak ile olan ilişkisini ve ilâhî tecellîleri anlamak için bir zemin sunar. Bu bağlamda, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki Âdemiyye Fassı, Bakara Sûresi'nin 30. ayetinde geçen "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ifadesini tasavvufî açıdan yorumlar. Halîfe, lugatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelirken, tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfını ifade eder. Âdem'in tüm Esmâ'yı kabule müsait câmî bir mahalle sahip olması, bu halîfeliğin özünü oluşturur. Esmâ'ya nisbeten halîfe, Esmâ'nın aynalarıdır; ayna kendi başına bir vücud iddiâ etmez, mücellâ olduğunca aksedeni gösterir. İsrâ 70'teki 'biz Âdemoğlunu kerîm kıldık' ayeti, bu kerâmetin emanete ehliyet mânâsında olduğunu vurgular. Âdemiyye Fassı'nda İbn Arabî, halîfeliğin Esmâ'nın talep ettiği zuhûr mahallinin doldurulması olduğunu serdeder; Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilâfet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkîki ise insân-ı kâmili getirir.

Ayrıca, Bakara Sûresi'nde geçen emir kavramı da tasavvufî açıdan ele alınır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, Fusûsu'l-Hikem'deki Ya'kubî Fassı'nda emir ikiye ayrılır: emr-i irâdî ve emr-i teklifî¹. Emr-i irâdî, öncesiz olarak kulun ayn-ı sâbitesinin (değişmez ezelî özünün) yatkınlık diliyle Hak'tan talep ettiği şeydir ki, bu ya hidâyet veya dalâlet olur¹. Emr-i teklifî ise şeriat hükümlerini ifade eder¹. Bu ayrım, ilâhî iradenin ve kulun ezelî hakikatinin tasavvufî idrâkini Bakara Sûresi'nin ayetleriyle ilişkilendirir. Şerif Kır gibi müellifler de Kur'ân-ı Kerîm sûrelerinin tasavvufî tefsirine katkıda bulunarak bu tür bağlantıları derinleştirirler (Şerif Kır).