İçeriğe atla

Bast kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Kavram MekanizmasıOrta düzey22 görüntülenme12 kaynak
Kısa cevap

Tasavvufta sâlikin kalbinde meydana gelen manevî genişleme ve ferahlık hâli olan bast, üç temel durumda bozulur veya gizlenir: niyetin bozulması, şer'î edebin terk edilmesi ve gaflet ile ülfet. Niyetin bozulması, riyâ, sum'a veya ucb gibi nefsanî âfetlerin bast hâline karışmasıyla gerçekleşir ve bu durum amelin ve hâlin tahakkuk etmeyip gizlenmesine yol açar (K2). Şer'î edebin terk edilmesi, bast hâlinin sünnete muhâlif bir şekilde yaşanması veya tatbik edilmesiyle hâli istidrâca dönüştürür; zira şer'î ölçüye uymayan her hâl Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelir (K2). Son olarak, sâlikin bast hâlinin sahibinden gâfil olup hâle âşık olması, yani hâlin kendisiyle yetinmesi ve Hakk'ı unutması, bastın gizlenmesine neden olur (K2). Bu gizlenme bazen sâliki temkîne hazırlayan ilâhî bir lütuf olarak da tecelli edebilir (K2).

Detaylı cevap

Bast hâli, sâlikin kalbinde neşe, sürûr ve ümit gibi duygularla tezahür eden bir manevî genişlemedir. Ancak bu değerli hâl, sülûk esnasında bazı sebeplerle bozulabilir veya gizlenebilir. Bu durumların başında niyetin bozulması gelir. Sâlikin amel ve hâllerine riyâ (halk için yapma), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi nefsanî âfetler karıştığında, bast hâli tahakkuk etmez ve gizlenir. Zira "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) hadîsi, niyetin tasavvuftaki temel önemini vurgular ve bu âfetler "şirk-i hafî" olarak kabul edilir (K2).

İkinci olarak, şer'î edebin terk edilmesi bast hâlinin bozulmasına yol açar. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâc olarak değerlendirilir; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden kaynaklanır. İbn Arabî'nin de belirttiği gibi, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir" (K2). Bu durum, bast hâlinin sünnete aykırı bir şekilde yaşanması veya tatbik edilmesiyle hâli süratle istidrâca dönüştürür (K2).

Üçüncü ve son olarak, gaflet ve ülfet bast hâlinin gizlenmesine sebep olur. Sâlikin bast hâlinin sahibinden, yani Cenâb-ı Hakk'tan gâfil olup hâlin kendisine âşık olması, hâlin gizlenmesine neden olur. Bu durum, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetinde ifade edilen ilâhî bir terbiyedir (K2). Bast hâlinde gevşekliğe düşmek ve mücâhededen ödün vermek, sâliği basttan mahrum bırakabilir. Ancak bazen bu gizlenme, sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlayan ilâhî bir lütuf olarak da ortaya çıkabilir (K2).

Kaynaklar

Bu cevap kütüphanedeki 5 eserden derlendi — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.

  1. 1Mesnevî Cilt 5 · Beyit 366 (s. 109)“Bast gördün mü kendi bastına su ver! Meyve zâhir olduğu vakit ashâba &10024; 366. Genişlik gördün mü kendi genişliğine su ver! Meyve ortaya çıktığı zaman dostla”Oku
  2. 2Mesnevî Cilt 5 · Beyit 311 (s. 95)“İçsel olan kuvvet bulunca, dışsal olanın hükümleri gizlenir. Aynı şekilde, insan varlığında ruhanî hükümler üstün geldiği zaman, nefsanî sıfatlar gizlenir. "Nas”Oku
  3. 3Mesnevî Cilt 5 · Beyit 99 (s. 43)“Kendi kabz ve bastını bir kök say! Kök hükmünde olan anlam gizli ve örtülü idi. Sonra şekil âlemine çıkıp ortaya çıktı. Bu sebeple ey Hakk Yolcusu, kalbinde his”Oku
  4. 4Mesnevî Cilt 6 · Beyit 2701 (s. 87)“Bu şerefli beyitte Hakk Yolcusu'nun bast hâli yaza ve kabz hâli kışa benzetilmiştir. "Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast hâli gidip, k”Oku
  5. 5Mesnevî Cilt 6 · Beyit 2701 (s. 87)“Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast (manevî genişleme) hâli gidip, karanlık gece mesâbesinde olan bir kabz (manevî daralma) gelirse, o ”Oku
  6. 6Mesnevî Cilt 6 · Beyit 2701 (s. 87)““Ey sâlik, senin kalbinden gündüz gibi şetâret veren bast hâli gidip, ka- ٠١ ranlık gece mesâbesinde olan bir kabz gelirse, o senin sebeb-i salâhındır, sa- © kı”Oku
  7. 7Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6), s. 200“Bu durumlarda ümidsizliğe düşmeden sabırla ve dengeli hareket etmek lâzım gelecektir. Daha evvelce bahsetmeye çalıştığım gibi biraz daha yavaş hareket etme tavs”Oku
  8. 8Mesnevî Cilt 6 · Beyit 2710 (s. 90)“Pençe için eğer daima kabz, ya hep bast olursa, o hasta gibi olur. Bir kimsenin pençesi daima yumuk veya hep açık olursa, o pençe bir illete yakalanmış gibi bir”Oku
  9. 9Mesnevî Cilt 9 · Beyit 354 (s. 132)“Bir sûfî, kabz (manevî sıkıntı) hâlinde cübbesini yırttıktan sonra onun önüne bast (manevî genişlik) geldi. &10024; 354. Bir sûfî, kabz (manevî sıkıntı) hâlinde”Oku
  10. 10İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler, s. 215“(Bunu anlayamadım) Yani ben yokum diyen hep bast halinde midir? Ya da kabz olmadığı, sıkılmadığı için ferahlık arayışına da girmez mi, bast haline ihtiyaç duyma”Oku
  11. 11Mesnevî Cilt 6 · Beyit 2700 (s. 87)“Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast (manevî genişleme) hâli gidip, karanlık gece mesâbesinde olan bir kabz (manevî daralma) gelirse, o ”Oku
  12. 12Mesnevî Cilt 5 · Beyit 659 (s. 184)“"Bağlar içinde benim eşeğimin yavrusunu öldürdün ki, sana asla kabz halinden bast hali olmasın!" 659. “Bağlar içinde benim eşeğimin yavrusunu öldürdün ki, sana ”Oku

Dayandığı eserler

Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.