Değmez kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

"Değmez" kavramı, tasavvufî sülûkte, özellikle mürşid-mürid ilişkisi çerçevesinde, sâlikin mânevî yolculuğundaki duraklamaları ve geri dönüşleri ifade eden bir mertebeyi işaret eder. Bu kavram, bir müridin, kendisine verilen dersleri, ikazları ve himmetleri hakkıyla değerlendirememesi, nefsî benliğinin tesirinde kalarak yolundan sapması durumunda, mürşidin sarf ettiği çabanın karşılıksız kaldığını belirtir.

Mürşidin Bakış Açısından "Değmez": Mürşid, müridine ilim, hâl ve makam mertebelerinde ilerlemesi için rehberlik eder. Ancak mürid, "nefs-i emmâresi itibariyle olan" benliğini muhatap alarak, Hakk'ı kendi hayaliyle var ve zannettiği bir şekilde algılamaya devam ederse, mürşidin çabaları "değmez" hâle gelir. Bu, mürşidin, müridin kendi iradesiyle yolunu ayırdığını ve nefsine uygun bir merci bulması gerektiğini ifade etmesidir. "İnsân-ın en değerli varlığı zamanıdır. Boşa geçen zamanı bir daha geriye getirmek mümkün değildir. Yazık 'değmezmiş.'" ifadesi, mürşidin harcadığı zaman ve emeğin, müridin gayretsizliği yüzünden boşa gitmesini vurgular.

Sâlikin Mertebesi ve "Değmez": "Değmez" denilen sâlik, henüz "cem'ül cem'ül cem" mertebesine ulaşamamış, zıtlıkları birleştirme ve irfan ehli olma kemâlini gösterememiştir. "Mademki her şey Hakk’tır bu yazışmalar neye’dir? Denirse. El cevap, tabi-i ki özleri itibariyle her kes Hakk’tır, ancak zuhurkarı itibariyle her kes’ te mahlûktur. Mahlûk’luk ise kesret’tir kesret ise çokluktur, çoklukta ise zıtlıklar vardır. Gaye ve irfaniyyet bu zıtlıkları toplayabilmektir, bir kimse ne kadar zıddı birleştirebilmişse o kadar kemal ve irfan ehlidir." Bu bağlamda, "değmez" denilen kişi, kesret âlemindeki zıtlıkları birleştiremeyen, nefsî benliğiyle Hakk'ı ayırt edemeyen bir mertebededir.

Biat ve "Değmez" İlişkisi: Biat, hakikat-i ilâhiyye, hakikat-i Muhammediyye ve hakikat-i abdiyye'yi irfaniyetle birleştirip her mertebenin hakkını vererek yaşayabilmektir. "İşte, 'Biat-ı Rıdvan' denilen bu hadise de, bu üç mertebeyi bir arada görmekteyiz. Biri, 'Yedullah' Allah-ın eli, diğeri, 'yed-i Rasûlüllah' Hz. Rasûlüllah’ın eli, diğeri ise, 'yed-i abd' sahâbî’nin, yani kulun elidir." Biatını bozan, yani bu üç mertebeyi birleştiremeyen ve Hakk'a sadakatini sürdüremeyen sâlik için de "değmez" hükmü verilebilir. Bu, sâlikin mânevî yolda ilerleyemediğini ve kendisine verilen anahtarları (Besmele-i şerif, Elham-Fatiha Sûresi ve Fetih Sûresi gibi) irfaniyetle kullanamadığını gösterir.

Sülûk Tatbiki: "Değmez" kavramı, sâlikin ilim, hâl ve makam mertebelerinde yeterli tahakkuku sağlayamaması durumunda ortaya çıkar. Mürşid, sâlikin "boyacı küpü" gibi hemen değişemeyeceğini, mânevî yolun bir adap ve sabır gerektirdiğini vurgular. "Oldukça heyacanlı bir mizacın var, eskilerin dediği gibi bu iş 'boyacı küpü' değilki seni o küpün içine sokup çıkaralım da hemen..." Sâlikin nefsine ağır gelen imtihanlar karşısında gösterdiği tepkiler, onun henüz nefs terbiyesini tamamlayamadığını ve bu nedenle mürşidin gözünde "değmez" bir hâle geldiğini gösterir. Bu durumda, mürşid, sâlikin kendi hâline terk edilmesinin her iki taraf için de daha yararlı olacağını düşünür.