Divan 3 Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, dört ana mertebe üzerinden şekillenir:

1. Şeriat: Kitapta şeriat, "cümle makamları toplayan" ve "ilm-i zahirân"dan ibaret olmayan bir temel olarak vurgulanır. Bu, sadece dışsal kurallara uymak değil, aynı zamanda bu kuralların ardındaki hikmeti kavramaya çalışmaktır. Sâlikin günlük hayatında şeriat, ibadetlerin ve muamelatın hakkını vererek, zahirî temizliği ve düzeni sağlamasıyla başlar. "Ne yazık Şeriat'tır, cümle makamları toplayan, Zannetmeyin ki; sadece ilm-i zahirân. Gayret eyle iyi düşün ey talibân, Şekil sûretle oyalanırsan, ne yazık!"¹ ifadesi, şeriatın derinliğini anlamanın önemini belirtir.

2. Tarikat: Tarikat, "yoldur, başlanır gidilmeye" ve "gönülden muhabbetullah akıp gelmeye" kapı açar. Sâlik, bu mertebede nefsinin engellerini aşmaya çalışır. "Nefis duvarlarını, parça, parça delmeye, Savaş meydanına, gelmeyene, ne yazık!"¹ denilerek, nefisle mücadele ve muhabbetullahın önemi vurgulanır. Günlük hayatta tarikat, zikir, murakabe, sohbet gibi pratiklerle kalbi arındırma ve Hakk'a yönelme çabasıdır.

3. Hakikat: Hakikat, "kendini tanımaktır baştan" ve "Rabb'ın daveti var, gelmeyene, ne yazık!"² ifadesiyle kişinin kendi özüne dönmesi ve ruhunu madde âleminden ayırması olarak tanımlanır. Sâlik, bu aşamada "Nefsini iyi tanı bu gün"³ emriyle kendi içindeki ilahî cevheri keşfetmeye yönelir. "Âdem'i kendinde ara, kendine merhamettir bu"³ sözü, hakikatin kişinin kendi varlığında gizli olduğunu gösterir. Bu, sâlikin kendini bilme ve idrâk etme sürecidir.

4. Mârifet: Mârifet, "bilinir Hakk, hakk'el yakıyn"² ile en yüksek idrâk makâmıdır. Bu mertebede sâlik, Hakk'ı tam bir yakîn ile bilir ve Rasûlullah'ın mirâcını kendi nefsinde yaşar. "Ermedi o devlete, geçmiş ümmetlerin, Rasûlden (Men reâni) duymadınsa ne yazık!"² ifadesi, mârifetin Peygamber'in yolundan giderek elde edileceğini belirtir. Günlük hayatta mârifet, her şeyde Hakk'ın zuhurunu görme, "en yakında olanı kendinde"⁴ bulma ve "şah damarında"⁴ Hakk'ı idrâk etme hâlidir. Namaz, müminin mirâcı olarak bu mârifet hâlini tecrübe etme aracıdır. "Namazdır Mü'minin Mi'râcı, Tam olursa Hakk'ka inancı"⁵ denilerek, namazın sâlik için bir yükseliş ve Hakk'a vuslat vesilesi olduğu vurgulanır. Bu dersler, sâlikin benliğini atıp, Hakk'ın varlığında fânî olması ve her an O'nunla birlikte olduğunun bilincine varmasıyla kemâle erer.