Divan kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Bir tasavvuf muhakkikinin bir kavrama yaklaşımı dört eksende çözümlenir: (1) Mektep konumu, (2) Müracaat ettiği âyet/hadîs, (3) Kavram envanteri, (4) Pratik tatbîk açısı. "Divan" kavramı özelinde Terzi Baba'nın yaklaşımı şu şekildedir:

1. Mektep Konumu: Terzi Baba (Necdet Ardıç), Halvetî-Uşşâkî geleneğine mensup bir mürşiddir. Bu mektep, zikir, murâkabe ve mürşid terbiyesiyle sülûk eden sâliklere rehberlik etmeyi esas alır. Divanları da bu geleneğin bir parçası olarak, mânevî tecrübelerin ve hikmetlerin aktarıldığı bir vasıta olarak ortaya çıkar.

2. Müracaat Ettiği Âyet/Hadîs: Divanlar, doğrudan bir âyet veya hadîse atıfta bulunmaktan ziyade, tasavvufî ilimlerin ve tecrübelerin genel bir ifadesidir. Ancak, "Nefsini bilen Rabbini de bilir" (el-Aclûnî, Keşfü'l-Hafâ) hadîsi ve "Ona rûhumdan üfürdüğüm zaman, ona hemen secdeye kapanın" (Hicr sûresi, 29) âyeti gibi temel tasavvufî prensipler, divanlarda işlenen konuların arka planını oluşturur. Bu prensipler, sâlikin kendi özüne dönerek Hakk'ı idrak etme yolculuğunu vurgular.

3. Kavram Envanteri: Divanlar, tasavvufî terminolojinin zenginliğini yansıtan bir kavram envanterine sahiptir. "Visâl" (ulaşma, buluşma), "vuslat" (buluşma), "zâhir" (görünen), "bâtın" (iç, öz), "cemâl" (güzellik), "aşk" gibi kelimeler sıkça kullanılır. Bu kelimeler, sâlikin mânevî hâllerini, Hakk ile olan ilişkisini ve hakîkat arayışını ifade eder. Divanlar, bu kavramları şiirsel bir dille işleyerek sâlikin idrakini derinleştirmeyi hedefler.

4. Pratik Tatbîk Açısı: Divanlar, sâlikin mânevî yolculuğunda karşılaştığı hâlleri ve makamları anlamasına yardımcı olur. Terzi Baba'nın divanları, sâlikin "ten kafesi kırılmadan", "ahret yolu sorulmadan" Hakk'a ulaşma çabasını anlatır. "Varlığında olanı bil, hep O'nu söyler cümle dil, Hayali kafandan sil, gönül içre candır Allah" dizeleri, sâlikin kendi içindeki Hakk'ı idrak etmesi gerektiğini vurgular. Divanlar, sâlikin "ilm-i nâfi" (faydalı ilim) edinerek, hâller yaşayarak ve makamlara ulaşarak tahakkuk etmesi gereken bir süreci işaret eder. Bu eserler, sâlikin "yokluk" şartını yerine getirerek "kemâl"e ulaşması, "fani vücûdu bakîye devretmesi" ve "maşuku seyretmesi" için bir rehber niteliğindedir. Divanlar, sâlikin "irfaniyyet"ini artırarak bu güzelliklere sahip çıkmasını ve yaşamını bu doğrultuda sürdürmesini amaçlar.