Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlik için günlük hayattaki irfânî dersler, makâmlar ve hâller üzerinden ilerleyen bir sülûk tatbîkatıdır. Bu derslerin özü, kişinin kendi izâfî varlığını terk ederek, Hakk'ın varlığına ulaşmasıdır.

1. Benlikten Arınma ve Teslimiyet (Fenâ Makâmı): Sâlikin ilk ve en mühim dersi, kendini var kabul etme ve benlikle yaşama hâlinden kurtulmaktır. Bu durum, Allah'tan perdelenmeye yol açan en büyük zulümdür. Kendini Allah'tan ayrı saymak, ikiliğin işaretidir. Vehim ve vesvese, izâfî benliği doğurur. Oysa ki sâlik, hakîkatinin Allah'ın esmâsı olduğunu yakînen idrâk ettiğinde müslimlerden olur, yani teslim olmuşlardan. Bu teslimiyet, benlik iddiasından kurtulmak ve varlığında ortaya çıkan fiillerin Allah'ın esmâ ve sıfatlarının tecellîsi olduğunu fark etmekle gerçekleşir. Bu şuurla yaşamak, "Lâ ilâhe illâllah" tevhîdinin gönülde idrâkını açar. Bu, ölmeden evvel ölmek sırrına ermektir; nefsânî arzu ve hevesleri, nefisteki benliği ve kötülükleri öldürmektir. Böylece Hakk ile Hakk'ta dirilir ve geldiği âleme geri dönüp orada yaşamaya başlar. Bu, fenâ makâmının amelî karşılığıdır.

2. Hakk'ın Varlığında Bâkî Olma (Bekâ Makâmı): İzâfî varlıkları ölmüş olan sâlikler, yerini Hakk'ın varlığının kapladığını idrâk ederler. Bu, Âdemiyyet mertebesinin tahakkukuyla gerçekleşen gerçek doğuştur. Sâlik, ilâhî ilmin uyanıklığı, yani hayat ile kendini bilme ilmini elde eder. Bu idrâk, kişinin gerçek kimliğiyle yaşamını ebedî olarak sürdürmesine vesile olur. Hakk'ın varlığında fânî olduklarını idrâk ederek ölenler, fenâ ile Hakk'ın varlığında kendi hakîkatlerine doğar ve Hakk'ın varlığı ile bâkî olarak yaşarlar. Bu, bekâ makâmının günlük hayattaki işleyişidir.

3. İnsanları Kınamaktan Vazgeçme ve Dua (Rızâ Makâmı): Sâlik, Mesnevî'deki "Kullarını kınamak Sana yakışır. Çünkü kusursuz olan yalnız Sen’sin" beytini tefekkür ettiğinde, kendi benlik duygusunu idrâk eder. Gerçek kusursuzluğun yalnızca Cenâb-ı Hakk'a ait olduğunu anlar. Bu idrâkle, insanları kınamaktan vazgeçer ve kınanacak biri varsa onun ancak kendi nefsi olduğunu fark eder. Bu durum, sâlikin dilini ve gönlünü tutarak, yanlış yapanlara dua etmesi gerektiğini anlamasına yol açar. Büyüklerin sünneti olan bu hâl, halk içinde Hakk ile beraber olmanın bir tezâhürüdür ve rızâ makâmının sâlikteki işleyişini gösterir.

4. Mürşide Tâbî Olma ve Seyr-ü Urûc: Sâlik, "lisân-ı istîdâd" ile vâki olan talebi üzerine ilâhî hakîkatleri idrâk eder. Yedi nefs mertebesini geçip İbrâhîmiyet mertebesindeki "Eslemtü lirabbil âlemiyn" teslimiyet idrâkiyle beş deryaya yelken açan sâlik, bu idrâk ve yaşantıların şuurunu ancak kendi nefsinin, a'yân-ı sâbitesi mesabesindeki mürşidinin gönül ayinesinden alarak seyr-ü urûcunu yaşamaya başlar. Çünkü gerçek mânâda Hakk talibi sâlik, mürşidinin gölgesi mesabesindedir. Bu, sülûkun ilerleyen aşamalarında mârifet makâmının tahakkukudur.

Bu derslerin tümü, sâlikin "el işte, gönül dostta" prensibiyle, dünya işlerini yaparken dahi gönlünü Hakk'tan ayırmaması gerektiğini vurgular.