Enbiyâ 87 ayeti Terzibaba çizgisinde nasıl şerh edilir?

Enbiyâ Sûresi'nin 87. ayeti, tasavvufî irfanda, özellikle Terzibaba çizgisinde, sâlikin mânevî yolculuğundaki önemli bir merhaleyi ve idrâki simgeler. Ayette geçen "Ve Zennûn (Yunus a.s.), gadâba gelerek (öfkelenerek) gitmişti. Böylece, ona muktedir olamayacağımızı (hükmedemeyeceğimizi) zannetti. Sonra karanlıklar içinde (şöyle) nida etti: 'Senden başka ilâh yoktur. Sen sübhansın (herşeyden münezzehsin). Muhakkak ki ben, zalimlerden oldum'" ifadeleri²·³, insanın kendi nefsaniyetinin ve vehmî varlığının karanlıklarında mahpus kalışını anlatır.

Bu ayet, insanın kendi varlığını müstakil bir güç olarak görme yanılgısından (ona muktedir olamayacağımızı zannetti) kurtulup, her şeyin Hak'tan geldiğini ve Hak'ka döneceğini idrâk etmesi gerektiğini vurgular. Yunus Aleyhisselâm'ın balığın karnındaki mahpusiyeti, sâlikin kendi hayal dünyasında ve nefsinin esaretinde yaşadığı durumu temsil eder. Peygamber Efendimiz'in "Bu hayatın rüya olduğunu, ölünce uyanacağımızı" ifade etmesi de bu hayal içinde yaşama durumuna işaret eder¹.

Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesidir. Enbiyâ 87. ayetindeki Yunus Aleyhisselâm'ın niyazı, bu teslimiyetin ve Hak'tan başka müessir olmadığını idrâkin zirvesini teşkil eder. "Senden başka ilâh yoktur" ifadesi, tevhidin en saf hâliyle ikrarı, "Sen sübhansın" ifadesi Hak'kın mutlak aşkınlığını ve kemâlini tasdik, "Muhakkak ki ben, zalimlerden oldum" ifadesi ise sâlikin kendi nefsine atfettiği varlık ve güç vehminden dolayı pişmanlığını ve acziyetini dile getirmesidir. Bu idrâk, sâlikin kendi varlığının bir hayalden ibaret olduğunu fark etmesiyle Hakikat'e yönelmesini sağlar¹. Bu hâl, aynı zamanda insanın "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" olan emâneti yüklenmesinin ve bu emânetin gereği olarak kendi acziyetini bilmesinin bir tezahürüdür.