Fakr kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Tasavvufta fakr, mânâ yolcusunun ulaşmak istediği önemli hedeflerden biridir, zira yüce mertebelere ermenin yolu fakrdan geçer⁴. Fakr, sâlikin Hak karşısında mutlak ihtiyaç sahibi olduğunu kalben tahkik etmesidir. Bu durum, Fâtır 15'teki "yâ eyyühe'n-nâs entümü'l-fukarâ ilâ'llâh ve'llâhu hüve'l-ğaniyyü'l-hamîd" (ey insanlar, siz Allah'a muhtâcsınız; Allah ise zengindir, hamde lâyıktır) ayetiyle desteklenir. Fakr, mal ve mülk fakirliği olmaktan ziyade, kişinin kendi nefsaniyetinden tamamen soyunması, nefsine ve benliğine ait hiçbir şeyin olmadığını idrak etmesidir²·⁵. Abdullah Hafif'e göre fakr, yokluk ve sıfatlardan çıkış, yani fakirin hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmemesi ve beşerî sıfatların hükmü altından çıkmasıdır¹. Cüneyd-i Bağdâdî de fakiri, hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmeyen ve kimsenin mülkü olmayan kimse olarak tanımlar¹. Fakr, tasavvufta üç katmanda ele alınır: mâlî fakr (dünyaya bağlılığı azaltma), ahlâkî fakr (nefsin azametinden, kibrinden fakir olma) ve vücudî fakr (vücud iddiasından fakir olma, fenânın eşiği). Fakr tamamlandığında, sâlikin kendi "vücud fakrını" kemâle erdirmesiyle geriye sadece Hak kalır ki bu, fenâ fillâh'ın bir başka adıdır⁶·⁷. Fakr ile zühd arasındaki temel fark ise, zühdün dış dünyanın terki (mal, makam bırakma) olması, fakrın ise kalbin Hak'tan başkasına muhtaç olmaması hâli olmasıdır.