Fark kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

İrfânî tanımda fark, sâlikin Hak'ı tanıma yolculuğunda ulaştığı bir idrâk mertebesidir. Bu mertebe, "cem'" (birlik) makamından sonra gelir ve Hakk'ın varlığında kendi suretlerimizi görme, birbirimizi tanıma ve her suretin zâtî özelliği sebebiyle birbirimizden ayrılma hâlini ifade eder². Bu, ahadiyet mertebesinde birlik üzere iken, esmânın tafsîl bulmasıyla ortaya çıkan çokluktaki ayrımı bilerek müşâhede etmektir². İrfan ehli, hayat akışının ve tüm oluşumların Allah'ın esmâ-i ilâhiyelerinin zuhuru olduğunu bilerek yaşar ve müşâhede ederken, diğer insanlar bu tecellîlerin farkında olmadan gaflet içinde kalırlar³·⁴·⁵·⁶·⁷. Bu durum, ârifin bilgi sahibi olmanın ötesinde, bilgiyi müşâhede ile yaşamasıyla doğrudan ilişkilidir. Akâidî tanımda ise fark, daha çok kıyamet günü ilâhî adaletle her şeyin kendi hakikatine göre ayrılması¹ gibi, dışsal ve nihai bir ayrılık makamını ifade eder. Örneğin, ölüm döşeğinde can çekişen kâfirin ahiret hallerini bizzat görerek tasdik etmesi ile gafleten ölen kâfirin böyle bir görme ve tasdik içinde bulunmaksızın ruhunun alınması arasındaki fark⁸, akâidî bir ayrımı gösterir. İrfânî seyirde ise sâlik, fenâfişşeyh, fenafiresül ve fenafillah mertebelerinden geçerek bakabillah mertebesine ulaşır ve bu süreçte "cem'den sonra fark" makamını idrâk eder⁹·². Bu, izafî benlikten kurtularak Allah'ta fani ve baki olma hâlini yaşamaktır; aksi takdirde seyir izafî kalır ve nefsî benliğe düşme ihtimali doğar¹⁰.