İçeriğe atla

Fenâ makamı nedir ve fenâ hâli neden uzun sürmez?

Kavram TanımıOrta düzey1 görüntülenme6 kaynak
Kısa cevap

Fenâfillâh, sâlikin kendi beşerî vücûd iddiâsından soyunup Hakk'ın varlığı karşısında fânî olduğu yokluk ve hiçlik makâmıdır¹·². Bu hâlin uzun sürmeyip sabitlenmemesinin sebebi, fenâ hâlinin renkten renge girilen bir telvîn ve mânevî sarhoşluk (sekr) makâmı olmasıdır; mürşidlik, irşâd ve halkla muâmele için sâlikin o sarhoşluktan çıkıp ayıklık (sahv) ve istikrâr (temkîn) makâmı olan bekâ-billâh hâline dönmesi gerekir³·⁴.

Detaylı cevap

Ayrıntı ›

Îseviyyet makâmı ve namazın secde-hiçlik hâli olan fenâfillâhta iki safha vardır: İlki sâlikin kendi fenâsıyla kendinde kendini bulamaması, ikincisi ise Rahmân 55/26 gereğince kendindeki bütün âlemin ve kimliklerin fânî olmasıdır¹. Hâlinden de fânî olan vârisler zât nurları galebe çaldığında artık kendilerini ispatlayacak bir söz dahi edemez; bu makâm karşısında dil dönmez ve kulun ağzı sırlara karşı kapanır².

Ancak kâmil velîlerin halleri tecellî ile istitâr (gizlenme), yâni bekâ-billâh ile fenâfillâh arasında gidip gelir: Bekâ hâli Mesnevîde ârızî tabiata ve sûret âlemine dönüş anlamında "ayak" ile, fenâ hâli ise "ayağın kalmaması" ile remzedilir. Fenâ galebe çaldığında sâlik hakîkat deryasında sermest ve hayran kalıp yüzer, konuşamaz ve tasarrufta bulunamaz; konuşup irşâda devam edebilmesi için bekâ hâline dönmesi şarttır⁵.

Nitekim Mesnevî şârihi, sırf fenâfillâh sarhoşluğunda kalanların mürşid ve rehber olamayacağını açıkça belirtir: Çünkü fenâ hâli telvîn (hâlden hâle değişim) makâmıdır; asıl karar (istivâ) ve temkîn ise bekâ-billâh makâmındadır. Bu sebeple sâlike "Ey fenânın sarhoşu, bu mertebede kalma; sahv ve ayıklığa gel ki gaflet ehline rehber olasın" buyrulmuştur³. Öte yandan fenâ ile birlikte bekâ-billâha kemâliyle ulaşan vâsıtta ise vahdet istikrârı tamamlandığından artık hamlığa geri dönüş yoktur⁶.

Kaynaklar

Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.

  1. 1İnsân-ı Kâmil (Cilt 4), s. 199Oku
  2. 2Namaz Sûreleri (Cilt 2), s. 112Oku
  3. 3Mesnevî Cilt 11 · Beyit 750 (s. 257)Oku
  4. 4Mesnevî Cilt 3 · Beyit 6043Oku
  5. 5Mesnevî Cilt 3 · Beyit 6042Oku
  6. 6Mü'minûn Sûresi, s. 22Oku

Dayandığı eserler

Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.