Fütûhât-ı Mekkiyye hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Fütûhât-ı Mekkiyye, Muhyiddîn İbn Arabî'nin 560 bâbdan oluşan en büyük eseri olup, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağıdır. Eserin adı olan "Mekkî Fetihler", İbn Arabî'nin bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını ifade eder. Bu durum, eserin bizzat kendisinin bir tür hâl ve inkişafın neticesi olduğunu ortaya koyar. Fütûhât, ibâdet, ahlâk, kâinatın yapısı, velâyet hiyerarşisi gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını işler.

Tasavvufî hâllerin başlangıcı (zuhûr) ve yerleşmesi (rusûh) iki ayrı süreçtir. Başlangıç, çoğu zaman kalpte ânî bir cezbe, bir nûr veya bir inkişaf şeklinde zuhur eden bir vâridâttır. Bu ilk parıltılar, Şeyh Hakkanî'nin tabiriyle "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" misali, bârika gibidir. Bir hâlin zuhur etmesi, zikir veya murâkabe sırasında ânî bir cezbe, bir mürşidin nazarı veya bir âyet, hadîs veya zikrin etkisiyle inkişaf gibi sebeplerle olabilir.

Hâllerin yerleşmesi ise tertîb, terbiye ve tekrarla, yani sâlih amellerle mümkün olur. "Sâlih amelle yükselir" (Fâtır 35/10) âyeti, hâllerin ameli mesnedini oluşturur. Bu süreçte üç merhale bulunur: bârika (hâlin şimşek gibi parıltısı), lemeât (sürekli olmayan parlamalar) ve telvîn'den temkîn'e geçiş (hâlin sâbitleşmesi). Cüneyd Bağdâdî'nin "Hâl, gelir-geçer; makam, yerleşmiş hâldir" sözü, hâl ile makam arasındaki farkı belirler. Fütûhât-ı Mekkiyye, bu hâllerin nefs mertebelerindeki tezahürlerini de dolaylı olarak ele alır; zira tasavvufî hâlin tahakkuku, sâlikin nefs mertebelerini (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Mardiyye, Sâfiye/Kâmile) sıra ile aşmasına bağlıdır. Bir alt mertebenin zulmeti aşılmadan üstteki hâl yaşanmaz. Örneğin, mârifet, kerâmet ve keşf gibi hâller Mülhime'den itibaren zuhur ederken, mîrâc, fenâ fillâh ve müşâhede Mutmainne ve sonrasında yaşanır.