Hadîd 3 ayeti Hâlidiyye Fassı'nda nasıl yorumlanır?

Hadîd Sûresi'nin 3. ayeti, tasavvufî idrakte Allah'ın varlığının çok yönlü tecellîlerini ifade eder. "Hüve'l-evvelü ve'l-âhirü ve'z-zâhirü ve'l-bâtın" ifadesi, Allah'ın zaman ve mekân ötesi mutlak varlığını, her şeyin başlangıcı ve sonu olduğunu, hem görünen âlemde (zâhir) hem de görünmeyen âlemde (bâtın) mevcut olduğunu bildirir²·³. Bu ayet, özellikle vâhidiyyet mertebesinin bir delili olarak zikredilir. Vâhidiyyet, Hak'ın esmâ ve sıfatlarla taayyün ettiği, kesretin ondan doğduğu teklik kademesidir. Ahadiyyet hiçbir nispet kabul etmezken, vâhidiyyet esmânın çoğalmasını mümkün kılar.

Ayet, Allah'ın kendi kendisini hiçbir duruma ve varlığa nispet edilmeden tanımlamasıdır; bu, insanın algılama araçlarına göre O'nun tespit edilebilen ve edilemeyen her şey olduğunu gösterir¹. Bu kapsamlı tarif, Allah'ın varlığının evveliyetini (her şeyden önce var oluşunu), âhiriyetini (her şey yok olduktan sonra da varlığını sürdürmesini), zâhiriyetini (âlemdeki her şeyde tecellî edişini) ve bâtıniyetini (idrak edilemeyen, sır olan yönünü) vurgular⁴·³. Bu ayet, aynı zamanda Allah'ın "her şeyi bilen" oluşunu da ifade ederek², O'nun ilminin her şeyi kuşattığını belirtir. Tasavvufî sülûkta bu ayetin idraki, sâlikin Hakk'a vuslat yolculuğunda önemli bir merhale teşkil eder. Verilen kaynaklarda Hadîd 3. ayetinin doğrudan "Hâlidiyye Fassı"nda nasıl yorumlandığına dair spesifik bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak, bu ayetin genel tasavvufî yorumu ve vâhidiyyet mertebesiyle ilişkisi, tasavvufî metinlerde sıkça işlenen bir konudur.