Halîlullâh'ın İbrâhîmiyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Halîlullâh makâmı, peygamberlere verilen üç temel makâmdan biridir: Kelîmullâh (Hz. Mûsâ), Halîlullâh (Hz. İbrâhîm) ve Habîbullâh (Hz. Muhammed). Hullet, lugatte "derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli" anlamına gelir ve tasavvufta muhabbetten daha içli, mârifetten daha samimî bir bağdır. Hz. İbrâhîm'in bu makâma erişmesi, dostluğun kalbin her gözeneğine nüfûz etmesiyle gerçekleşir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin ifadesiyle, halîl Hak'la içiçe otururken, mahbûb Hak'ın yanına oturur; bu da hulletin mahbûbiyetten daha içli olduğunu gösterir. Hz. İbrâhîm'in yolculuğu, En'âm Sûresi 76-79'da yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-arda hanîfâ" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim, hanîf olarak) hâline ermesiyle başlar. Bu, hullet makâmının başlangıcıdır. Ardından Sâffât Sûresi 102'de Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi, hulletin kemâle ermiş hâlidir. İbrâhîmiyye Fassı'nda İbn Arabî, hulletin iki vechini açar: sâlikin Hak'a dostluğu ve Hak'ın sâlike dostluğu. Bu makâmda, dostluk örtüsüne bürünen kişi Hak'tan başkasını görmez¹. Cehennem ehlinin ateşe atıldığı andaki nimeti, Halîlullâh'ın nimetine benzetilir; çünkü Hz. İbrâhîm, ateşi görmesiyle ve ilminde hayvandan komşu olan kimseyi öğreten bir şekil olduğu alışılmış ve yerleşmiş olmakla azap çekmiş, hâlbuki kendi hakkında onda ve ondan Allah'ın muradını bilmemiştir².