İçeriğe atla

Hamd kaç kademede ele alınır?

Kavram TanımıTemel düzey22 görüntülenme6 kaynak
Kısa cevap

Hamd, tasavvufta sâlikin Hakk'a yönelttiği kulluğun en kâmil ifadesi olan övgü ve teşekkürdür. Bu kavram, farklı tasavvufî eserlerde çeşitli mertebelerde ele alınır. Genel olarak dört kademede incelenmekle birlikte, bazı kaynaklarda sekiz mertebeden bahsedilir ve şeriat, tarikat, hakikat ve marifet gibi farklı idrak seviyelerine göre açılımları bulunur. Hamd, şükürden daha kapsamlıdır; zira şükür nimete karşılık yapılırken, hamd her hâlde gerçekleşir ve nihayetinde Hakk'ın kendi kendine hamd etmesi hakikatine ulaşır¹.

Detaylı cevap

Hamd, tasavvufta sâlikin idrak ve yaşantısına göre farklı katmanlarda tezahür eder. Genel tasnife göre dört kademede ele alınır:

Birinci kademe lisânî hamddır: Bu, dil ile "el-hamdü lillâh" demektir. Günlük yaşamın her anında bu kelimenin tilâvetiyle gerçekleşir. Bu mertebe, Reşahât'ta belirtildiği üzere, kulun kendisine verilen nimete şükretmesiyle başlayan ve şeriat mertebesine denk gelen bir başlangıç noktasıdır².

İkinci kademe kalbî hamddır: Lisânın söylediğini kalbin tasdik etmesi, her hâli ve olayı Hakk'ın bir nimeti olarak görme hâlidir. Kelime-i Tevhîd'e göre bu, tarikat mertebesinde övgü olarak ifade edilir¹.

Üçüncü kademe hâlî hamddır: Sâlikin bütün vücudunun, davranışlarının ve hareketlerinin hamd hâlinde olmasıdır. Uyanırken, yatarken, yemek yerken veya sıkıntıda iken dahi Hakk'a hamd etme hâlidir. "Her hâlde Allah'a hamd olsun" hadisi bu kademenin temelini oluşturur.

Dördüncü kademe mârifet hamddir: Bu, sâlikin hamdin aslında Hak tarafından yapıldığını idrak etmesidir. "Hak kendi kendine hamd ediyor benim aracılığımla" anlayışına ulaşılır ki bu, fenâ-yı hamd olarak da adlandırılır. Kelime-i Tevhîd'de bu mertebe, "O'nun övgüsüyle hamd" olarak hakikat mertebesinde ve "kulunu vasıta yapar kendisi hamd eder" ifadesiyle marifet mertebesinde açıklanır³. İbretlik Bir Hikâye'de ise Hakk'ın kemâlâtından çıkan hamdin, Hakk'a dönük olduğu ve hakikatte hamd edenin de Hakk olduğu vurgulanır⁴.

Bazı kaynaklarda ise hamdın sekiz mertebesinden bahsedilir. Bu sekizinci mertebe, ahirette oluşacak olan "hamd sancağı" (liva-ül hamd) altına sığınmak olarak ifade edilir. Bu hakikatleri dünyada iken idrak eden kişi, o sancağın kapsamına girmiş sayılır⁵. Ayrıca, hamdın "kayıtlı hamd" ve "kemal hamd" şeklinde de ayrımları bulunur; sadece belirli bir isme yapılan hamd kayıtlı iken, bütün esmasıyla yapılan hamd kemal hamddır⁶.

Kaynaklar

Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.

  1. 1Kelime-i Tevhîd, s. 276“Hamd, Şeriat mertebesinde şükür’dür. &10024; 1. Hamd, Şeriat mertebesinde şükürdür. 2. Hamd, Tarikat mertebesinde övgüdür. 3. Hamd, Hakikat mertebesinde ve biha”Oku
  2. 2Kelime-i Tevhîd, s. 191“Hamd, Şeriat mertebesinde şükür’dür. &10024; 1. Hamd, Şeriat mertebesinde şükürdür. 2. Hamd, Tarikat mertebesinde övgüdür. 3. Hamd, Hakikat mertebesinde ve biha”Oku
  3. 3İsrâ Sûresi, s. 276“kendileri kalmadığından “Hu” nun hamdı ile hamd ederler ve başka türlüde hamd etmeleri mümkün değildir, çünkü O’ndan başkası yoktur ki hamd etsin, kulunu vasıta”Oku
  4. 4İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler, s. 56“Bundan dolayı hamd, Hakk'ın kemâlâtından bir kemâlin sıfatıdır ki, Hakk'ın hakîkatinden çıkar. Şu halde mahmûdun yâni hamd edilenin görünme yerinden açığa çıkan”Oku
  5. 5Namaz Sûreleri (Cilt 2), s. 106“Sekizinci olarak Hamd; Sekizinci mertebede ise Hamd, ahirette oluşacak olan (livail hamd) “hamd sancağı” nın altına sığınmaktır. Kim ki, u hakîkatleri daha düny”Oku
  6. 6Kelime-i Şîsiyye, s. 37“Ama o doyuran Rezzak ismine sadece hamdını yapmış oluyor, o da kayıtlı hamd oluyor. Ama “elhamdülillah”, Allah’a hamd olsun dediğin zaman bütün esmasıyla birlik”Oku

Dayandığı eserler

Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.