Hasan Hüsâmettin Uşşâkî'nin Murâkabe kavramına yaklaşımı nasıldır?

Murâkabe, tasavvufta sâlikin kendi kalbini Hakk'ın gözetimi altında tutması, her anını Hakk ile ilişkilendirme idrâkidir. Bu kavramın menşei, Cibrîl hadîsindeki "ihsân, Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen; sen O'nu görmesen de O seni görür" ifadesidir. Murâkabe, ihsanın amelî karşılığı ve sülûkun dâimî bir adımıdır. Verilen kaynaklarda Hasan Hüsâmettin Uşşâkî'nin murâkabe üzerine spesifik bir eseri veya doğrudan bir açıklaması bulunmamakla birlikte, onun kurucusu olduğu Uşşâkî tarikatının tasavvuf disiplininin bir parçası olması, murâkabenin bu tarikat içinde de önemli bir pratik olduğunu düşündürmektedir³.

Tasavvufta murâkabenin dört kademesi vardır: Murâkabe-i amel, sâlikin günlük amellerini Hakk'ın görüşü altında olduğu şuuruyla yapmasıdır. Murâkabe-i kalb, sâlikin kalbinden geçen düşünce ve hâllerin Hakk ile mi, nefs ile mi olduğunu sürekli test etmesidir. Murâkabe-i nefs, nefsin oyunlarını fark etme ve nefsin Hakk ile kurduğu sahte ittifakları çözmedir. Son olarak Murâkabe-i Hak, sâlikin kendisinin değil, Hakk'ın kendisini gözetmesidir; bu mertebede sâlik "ben gözetliyorum" şuurundan bile çıkar. Ra'd Sûresi'ndeki bir ayetin tefsirinde, Allah'ın her nefsi gözetmesinin, insanın kendi içsel hakikatini anlamasına ve ilahi nurla bütünleşmesine vesile olduğu belirtilerek, murâkabe, ihsan ve nefsin hakikati görmesi kavramları birleştirilmiştir². Bu tefsir, Uşşâkî'nin de bu tür bir içsel gözetim ve şuur halini önemsediğini ima etmektedir.