Hased kaç kademede ele alınır?
Hased, tasavvuf ahlâkında kalbin en tehlikeli hastalıklarından biri olup, başkasındaki nimetin yok olmasını isteme şeklinde tanımlanır. Kaynaklarda hasedin doğrudan mertebeleri açıkça belirtilmese de, farklı tezahürleri ve sebepleri üzerinden bir ayrım yapmak mümkündür. Hased, kibirle yakından ilişkili olup¹, İblis'in Âdem'e olan hasedi ve Ebû Cehil'in Hz. Muhammed'e (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) karşı tavrı gibi örneklerle açıklanır²·³. Ayrıca, fani dünya nimetlerine duyulan haset ile kâmil insanlara duyulan haset arasında bir ayrım sezilir; kâmil insana haset etmek, âleme haset etmek ve kişinin hayatını ebediyen öldürmek anlamına gelir⁴.
Detaylı cevap
Hased, tasavvufî öğretide "kalbin hastalıkları" (emrâzü'l-kulûb) arasında yer alır ve mümini mümine düşman eden, amelleri yok eden bir afet olarak görülür. Felâk Sûresi'nin 5. ayetinde "kıskançlık ettiği vakit kıskananın şerrinden Allah'a sığınırım" ifadesiyle hasedin tehlikesine işaret edilir⁵. Hadis-i şerifte ise hasedin iyilikleri ateşin odunu yediği gibi yediği belirtilir.
Hasedin farklı tezahürleri, kaynaklarda doğrudan mertebeler olarak adlandırılmasa da, çeşitli bağlamlarda ele alınır:
-
Kibirden Doğan Hased: Hased, kibirin "veled-i nâ-meşrûu" (gayrimeşru çocuğu) olarak tanımlanır; kimde kibir varsa, onda mutlaka hased de vardır¹. İblis'in Âdem'e secde etmekten kaçınması ve onun ilahi katındaki mükerremiyetine haset etmesi, bu tür hasedin en bilinen örneğidir²·³. Benzer şekilde, Ebû Cehil'in Hz. Muhammed'in (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) makamına haset etmesi de bu kategoriye girer³. Bu tür haset, kişinin kendisini başkasından üstün görme arzusundan kaynaklanır.
-
Fani Dünya Nimetlerine Hased: Avam halkın, fani dünya mülkünün nimetleri ve bedensel hazlar konusunda birbirlerine karşı hasetlerinden dolayı yanıp tutuştukları ve birbirlerini çekemedikleri belirtilir⁶. Bu tür haset, geçici olan nimetlere duyulan aşırı bağlılıktan ve onların başkasında olmasını istememekten kaynaklanır.
-
Kâmil İnsanlara Hased: Bir kimsenin mürşid-i kâmilin kemalini ve halka karşı olan riyasetini görüp haset etmesi de ayrı bir tezahürdür⁷. Kâmil insana haset eden bir kimsenin âleme haset etmiş olacağı ve bunun onun hayat-ı insaniyesinin ebedî ölümü anlamına geleceği vurgulanır⁴. Bu tür haset, kişinin kalbini karartır ve ilahi nurdan uzaklaştırır⁸.
Hased, aynı zamanda "kötü gözün menbaı" olarak da ifade edilir ve nefsin sıfatlarından biri olarak kabul edilir⁹. Kötü gözün temelinde, bir kimsenin nimetinin yok olmasını temenni etme yatar¹⁰.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.4946“Yani hased kibirin veled-i nâ-meşrûudur. Bu sebeple kimde kibir varsa, onda mutlaka hased de vardır. Ya'ni hased kibirin veled-i nâ-meşrü'udur. Binâenaleyh kimd”Oku
- 2Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 · s.309““Bu cesed, hasedin hânesi geldi bil! Hasedden hânedan bulaşık olur. 443. Eğer sen hasedsize hile ve hased edersen, o hasedden kalbe siyahlıklar &10024;”Oku
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.4947“Beyt 802 yukarıda 801 içine iliştirildi. iblis hasedinden dolayı Âdem'e tefevvuk etmek istedi; halbuki yükseklik nerede kaldı, belki matrüd-i ilâhi olup, gözler”Oku
- 4Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.24“Ya'ni, “İnsân-ı kâmile hased eden bir kimse âleme hased etmiş olur. Bu hased ise, onun hayât-ı insâniyyesinin ebedî ölümü olur ve aslâ onun hayâtı hayât-ı ilmiy”Oku
- 5Namaz Sûreleri (Cilt 2) · s.137“------------------- وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ (113-5) min şerri hâsidin izâ hased. “ Ve haset ettiği zaman, haset edenin şerrinden .” ------------------”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.1320“Fâni olan bu dünyânın mülkünün ni'metleri ve cesede âid bulunan huzûzât ve telezzüzât hakkında, cismânî olan avâm-ı halk, birbirlerine karşı hasedlerinden nâşî ”Oku
- 7Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.529“Ya'ni, “Ey kimse, sen mürşid-i kâmilin kemâlini ve halka karşı olan riyâsetini görüp hased ediyorsun; ve bu hased sâikasıyla kendin de böyle bir makâma nâiliyye”Oku
- 8Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 · s.310“Hased duygusunu kalbden çıkarıp atmış olan insân-ı kâmile hased ve ona , karşı hileye kiyâm, ya'ni halka onun aleyhinde söz söyleyerek tebride sa'y edersen, o h”Oku
- 9Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.577“Ya'ni, kötü gözün menba'ı haseddir ve hased sıfât-ı nefsâniyyedendir. İnsân-ı kâmil ise latîf olan nazar-ı müessiri ile nefsin sıfatlarını mahv ve izâle eder. V”Oku
- 10Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.575““Bu beyt-i şerîfde esbâb-ı zâhiriyye dolaba ve zâhiri göz ile görülmeyen hased ve kötü göz dahi bu dolabı döndüren suya teşbih buyrulmuştur. Ma'lûmdur ki, kötü ”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.