Haşr kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Haşr sûresinin işârî te'vîlinde, sûrenin 2. âyetinde geçen "ilk toplu sürgün" (li-evveli-lhaşr) ifadesi, nefsin hevâ ve âdetler diyârından tevhîd diyârına hicreti olarak yorumlanır. Bu, nefsin kendini korumak için kurduğu maddî-manevî savunmalar olan "kalelerin" (husûn) yıkılması sürecidir. Nefsin "ene"sinin (benliğinin) gideceğini zannetmemesi, onun "ene" ile özdeşleşmiş olmasından kaynaklanır. Hakk'ın emri, nefsin ummadığı bir yönden, yani "fakr" kapısından gelir. Bu süreçte nefsin kalbine düşen "korku" (ru'b), celâl tecellîsi karşısında duyulan içsel ürpertidir ve fenânın başlangıcıdır. Nefsin eski itikad ve ahlâk yapılarının "evler" gibi yıkılması, "Lâ ilâhe" ile gerçekleşen bir "yıkım" (harb) olarak ifade edilir. Bu, sâlikin nefsini terbiye etmesi için basîretle okunması gereken bir "ibret"tir.

3. âyette geçen "sürgün" (celâ) ise, Hak'ın nefsin "ayn-ı sâbite"sine (sabit hakikatine) yazdığı bir hüküm olarak açıklanır. Bu, nefsin "diyâr-ı hevâ"dan "diyâr-ı tevhîd"e hicretidir. Eğer bu "celâ" olmasaydı, nefs "ene"siyle daha çok azap çekecekti; zira "celâ" onun için bir rahmettir. "Celâ", nefsi "mâsivâ"dan tecrîd ederken, diğer azap onu "mâsivâ" içinde yakar. Birincisi "latîf" (nazik), ikincisi "celîl" (şiddetli) bir terbiyedir. Nefsin "âhireti", onun "bekā"sıdır (sürekliliğidir). Eğer hevâsında ısrar ederse, bekāsı "nâr" (ateş) olur ki bu, Hakk'tan ayrılığın ebedî ızdırabıdır. Hakikat ehli, nefsinin "celâ"sına razıdır, çünkü bu sürgün onları "diyâr-ı hevâ"dan kurtarıp "diyâr-ı vahdet"e götürür. Israr edenin "nâr"ı ise, "ene"sinin ateşidir.

Bu bağlamda, Haşr sûresindeki bu kavramlar, sâlikin nefs mertebelerinde ilerleyişini, nefs-i emmârenin kalelerinden kurtulup tevhîd mertebesine ulaşmasını ve bu süreçte yaşadığı içsel dönüşümleri tasavvufî bir dille açıklar. Özellikle Haşr Sûresi'nin son üç âyeti (22-24), esmâ-i ilâhiyyenin câmî'liğini ve İnsân-ı Kâmil'deki tezâhürünü vurgulayarak, vücudî haşr mertebesine işaret eder.