Haşr kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Haşr, tasavvufta üç ana katmanda işler ve bu katmanlar zâhir-bâtın ayrımıyla derinleşir. Birinci katman, kıyâmet haşridir ki bu, haşrın zâhirî mertebesini oluşturur. Bu, tüm insanların belirli bir günde, çıplak ve hesapsız bir şekilde tek bir mahalde toplanmasıdır¹. Bu toplanma, hem bedensel hem de ruhânîdir¹. İkinci katman, ahlâkî haşrdır ve bu, haşrın bâtınî mertebelerinden biridir. Sâlikin günlük olarak kendi nefsini hesaba çekmesi, niyetlerini incelemesi bu katmana girer ve "küçük haşr" olarak adlandırılır. "Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin" hadisi bu katmanın temelidir. Üçüncü katman, vücudî haşrdır ve bu da haşrın bâtınî bir tezahürüdür. Hak'ın bütün esmâ ve sıfatlarının insân-ı kâmilde bir mahalde toplanmasıdır; insân-ı kâmil bu vücudî haşrın somut tezahürüdür. Bu bâtınî haşr, aynı zamanda kişinin dünyadaki bâtınî hâlinin âhiretteki suretini belirlemesiyle de ilgilidir. Muhammed ümmetinden zâhirî şekil değiştirme (mesh) kaldırılmış olsa da, bâtınî şekil değiştirme vardır². Kişiye hayvani sıfatlardan hangisi üstün gelmişse, bâtını o hayvanın suretinde olur. Eğer kişi bu hâl üzere göçer ve Allah bağışlamazsa, berzahta ve yeniden diriliş gününde o sıfatın sureti üzerine haşr olur³. Örneğin, kıyamet gününde hasetçiler, insan suretlerini kaybedip kurtlar suretinde haşr olunurlar⁴. Bu durum, "Yaşadığınız gibi ölürsünüz ve öldüğünüz gibi haşr olunursunuz" hadisiyle açıklanır ve tenasüh değildir². Zâhir ve bâtın arasındaki bu ilişki, kişinin içsel durumunun dışsal tezahürünü ifade eder; bâtından alınan ilim zâhire aktarılır, çünkü insanın bir yüzü Hakka, diğer yüzü halka bakar⁵. Haşr Sûresi'ndeki "Cehennem ehli ile cennet ehli eşit olmaz" ayeti de zâhirde padişaha hitap ederken, bâtında sâliklere yöneliktir⁶.