Hazarât-ı Hamse hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Hazarât-ı Hamse, "beş ilâhî hazret" anlamına gelir ve varlığın Hakk'tan başlayıp halka inen beş ana mertebesini ifade eder. Bu mertebeler, İbn Arabî ve okulunun vücud-ı mutlakın tedrîcî tenezzülü olarak kurduğu sistematik bir yapıdır. Sâlikin mânevî yolculuğunda, yedi nefs mertebesinin aşılmasıyla girilen ve Hakk'a mi'râcın ana bölümünü oluşturan bu beş ilâhî hazret sistemi, "Hazarât-ı Hamse" olarak adlandırılır¹.

Hazarât-ı Hamse'nin kendisi, tasavvufta "hâl" olarak değil, varlık mertebeleri olarak tanımlanır. Bu nedenle, bir hâlin "başlaması (zuhûr)" ve "yerleşmesi (rusûh)" süreçleri doğrudan Hazarât-ı Hamse için geçerli değildir. Hâl, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici bir keyfiyet iken, Hazarât-ı Hamse, varlığın sabit ve küllî katmanlarıdır.

Ancak, sâlikin bu mertebeleri idrak etme süreci bir tür mânevî ilerleme ve yerleşme olarak ele alınabilir. Bu süreç, öncelikle enfüsî (içe dönük) çalışmalarla kişinin kendi varlığındaki hakikatleri ve kendini tanımasıyla başlar⁵·⁶·⁷. Nefs mertebeleri seyredildikten sonra, sâlik âfâkî (dışa dönük) seyrine Hazarât-ı Hamse mertebelerinde devam eder²·³·⁴. Bu seyrin neticesinde "Nefs-i İlâhî" idrak olunmaya başlar². Bu idrak, Hazarât-ı Hamse'nin mânevî anlamda sâlikin şuurunda yerleşmesi olarak yorumlanabilir. İbnü'l-Arabî'ye göre Hazarât-ı Hamse, gayb-ı mutlak, âlem-i ceberrut, âlem-i melekût, şühûd-u mutlak ve insân-ı kâmil olarak sınıflandırılır ve varlık her bir mertebede farklı isimler altında kendini izhar eder⁶·⁷. Bu mertebelerin insanda dürülü olduğu ve her insanın İslâm fıtratı üzere doğduğu gerçeğiyle bağlantılı olduğu da belirtilir⁸.