Hazarât-ı Hamse'nin önündeki başlıca engel nedir?

Hazarât-ı Hamse, varlığın Hak'tan halka inen beş ana mertebesini ifade eden ilâhî huzur katmanlarıdır². Bu mertebelere ulaşma yolculuğu, sâlikin "Hakk'a mi'râc" yolculuğudur ve bu yolculuğun önündeki en temel engel nefstir. Nefsin bu engeli, sülûkun üç ana merhalesinde farklı şekillerde belirir.

Sülûkun bidâyet (başlangıç) merhalesindeki engeller arasında cehâlet ve gaflet öne çıkar. Cehâlet, sülûk yolunu, terbiyeyi ve mürşidi bilmemekle kendini gösterirken, gaflet ise Allah'tan habersizliktir. Bu aşamada şehvet ve gazap gibi nefs-i emmârenin temel güçleri ile mâsiyetler de kalbi karartan engellerdendir. Bu engellerin aşılması tevbe-i nasûh, mürşide intisâb ve tertîb-i sülûk ile mümkündür.

Sülûkun vasat (orta) merhalesinde ise engeller daha incelir. Bu aşamada ucb (kendini beğenme) ve riyâ (gizli şirk) gibi haller ortaya çıkar. Sâlik, az bir riyâzat sonrası kerâmet zuhur ettiğinde "Ben bir şeyim" demeye başlarsa, bu durum helâk edici bir engel teşkil eder.

Hazarât-ı Hamse'nin aşılması ve İnsan-ı Kâmil mertebesine ulaşılması için, yedi nefs mertebesinin de aşılması gerekmektedir³. Bu, sâlikin "terk-i dünya, terk-i ukbâ, terk-i hestî ve her şeyi, terk etmeyi bile terk ederek" kul olma idrâkına varmasıyla gerçekleşir³. En ince engel ise, sâlikin kendi tahakkukundan haberli olmasıdır, ki bu da bekâ-i tâm'ın önündeki son perdedir. "Nefsini bilen Rabb'ini bilir" hadisi, her engelin nefse müteveccih olduğunu mesnedlemektedir.