Hûd Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle kalbin keşfi ile başlar. Hakîm Senâî'nin Zâdü's Sâlikîn'de buyurduğu gibi, "Yakinen bil ki, Cem’in câmı dedikleri, senin kalbindir. Sevinç ve gamın karar yeri senin kalbindir. Eğer cihanı görmek temennisinde isen, bütün eşyayı o kalb içinde görmek mümkündür. Baş gözü unsûri kalıpları görür, sır olan şeyi ancak kalb gözü görür. İlk olarak kalb gözünü aç, daha sonra bütün eşyayı seyret!" (Kaynak 6, sayfa 125). Bu, sâlikin dış dünyadan iç dünyaya yönelerek kendi hakîkatini idrâk etmesi gerektiğini gösterir. Bu içsel yolculukta, sâlikin en büyük dostu kendi nefsidir ve beklemek, bu yolculuğun önemli bir parçasıdır. "İnsana kendinden daha dost olanı yoktur. İçindekiyle beklemelisin. Beklemek en güzelidir. 'Güzel sonuç, takva sahiplerinindir!'" (Kasas/83) (Kaynak 2, sayfa 173).

İrfan mektebinin bir diğer önemli dersi, beşerî ilişkilerde doğruluk ve dürüstlüktür. Şuayb (a.s.)'ın tebliğinde belirtildiği üzere, "Kişi, insan ilişkilerinde doğru ve dürüst olmadıkça Allah’a karşı da doğru dürüst olamaz" (Kaynak 6, sayfa 125). Bu, alışverişte hileden uzak durmayı, insanların haklarını eksiltmemeyi ve yeryüzünde bozgunculuk yapmamayı gerektirir. İman, salih amelle birlikte zikredilir ve imanın ışığı, doğruluk, dürüstlük ve diğer amellerle korunur. Bu noktada akıl ve ahlak ilişkisi devreye girer. Muhasibî'ye göre, "ahlakın aklı yetkinleştirdiği" ve "akıllı insan; kibrini yenen, merhametsiz olmayan, tartıda-ölçüde haksızlık yapmayan…" kimsedir (Kaynak 6, sayfa 125).

Sâlikin günlük hayatında helal ve haram kavramları da büyük önem taşır. "Helal insanı Allah’a ve ahlaka götürür, haram ise hakikatten uzaklaştırır. Helal, yapılması C. Hakkın iznine bağlanmış olan ve yapıldığında Rıza-i İlahi’ye ulaşma ihtimali olan davranışlardır" (Kaynak 6, sayfa 125). Bu, sâlikin her eyleminde Hak'ın rızasını gözetmesi gerektiğini vurgular.

Son olarak, sâlikin irfânî dersleri, makâm ve hâl arasındaki farkı idrâk etmesini gerektirir. Makâm, sâlikin sülûkta ulaştığı istikrârlı manevî mertebedir ve hâlden farkı sürekliliğindedir. Hâl gelir geçer, makâm yerleşir. Makâm, sâlikin amel ve tahkîk ile elde ettiği bir mevki olup, mevhibe-i ilâhiyye olan hâl sahibinin günlük yaşam alanı hâline gelmiş şeklidir. Tövbe, sabır, tevekkül, rızâ, mârifet, fenâ gibi makâmlar, sâlikin Hak'a doğru ilerleyişinde önemli duraklardır. Bu makâmlar, sâlikin niyet, fiil, hâl ve mârifet eksenlerinde kemâle ermesiyle tahakkuk eder.