Hullet (Dostluk) kaç kademede ele alınır?
Hullet (dostluk), tasavvufta Hak ile kul arasındaki en samimi muhabbet bağı olup, Hz. İbrâhim'in "halîlullâh" lakabını aldığı özel bir makamdır. Bu mertebe, sâlikin kendi ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk'ın fiilleri olduğunu, kendi vasıtasıyla Hakk'ın icraatta bulunduğunu idrak etmesiyle kemâle erer ki bu durum "fenâ-i ef'âl" olarak adlandırılır¹·². Hullet, genel olarak tek bir mertebe olarak ele alınmakla birlikte, "Elif" harfinin 13 makamından sekizincisinde dostluk bayrağının dalgalandığı belirtilerek, bu makamın kendi içinde bir derinliğe veya katmanlaşmaya işaret edildiği de görülür³. Bu idrak, âfakta ve enfüste hiçbir faaliyetin olmadığını, tüm faaliyetlerin Hakk'a mahsus olduğunu kesin olarak bilmeyi gerektirir².
Detaylı cevap
Hullet, tasavvufta muhabbetin en yüksek mertebesi olarak tanımlanır ve "Halîlullah" makamıdır⁴. Bu makam, peygamberlerin özel makamları arasında yer alır ve Hz. İbrâhim'in "halîlullâh" olarak anılmasının temel dayanağıdır. Hullet, mahbûbiyetten farklı olarak, sevenin sevdiğine karışması, dostluğun kalbin her gözeneğine nüfuz etmesidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı, "dost (halîl) Hak'la içiçe oturur, mahbûb (Habîb) Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade eder.
Hullet mertebesinin kemâli, "fenâ-i ef'âl" ile gerçekleşir. Bu, sâlikin kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk'ın fiilleri olduğunu, kendi vasıtasıyla Hakk'ın icraatta bulunduğunu idrak etmesidir¹·⁵·²·⁶. Bu idrak, âfakta ve enfüste hiçbir faaliyetin olmadığını, bütün faaliyetlerin Hakk'a mahsus olduğunu kesin olarak bilmeyi gerektirir²·⁶. Bu durum, ilk tevhidin, yani âfak ve enfüsün ilk birleştiği yer olarak da ifade edilir ve "Lâ Fâile İllâllah" (Hakk'tan başka fail yoktur) hakikatini içerir⁷.
Hullet mertebesi, "Elif" harfinin 13 makamından sekizincisinde dostluk bayrağının dalgalandığı belirtilerek, bu makamın kendi içinde bir derinliğe veya katmanlaşmaya işaret edebilir³. Bu ifade, hulletin tek bir sabit nokta olmaktan ziyade, idrakin ve yakınlığın farklı veçhelerini barındıran bir süreç veya katmanlar bütünü olabileceğini düşündürür. Ancak kaynaklarda hulletin belirli kademelere ayrıldığına dair açık bir tasnif bulunmamaktadır; daha ziyade tek bir makam olarak ele alınır ve kemâli "fenâ-i ef'âl" ile açıklanır.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye · s.365“İşte bu yüzden burası dostluk, yani hullet mertebesidir. İbrâhim (a.s.) mın Halil olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk ’ın fiilleri ”Oku
- 2DVT-C001 (Ses Kaydı) · s.167“Burası dostluk yani hullet mertebesidir. Hz. İbrâhim’in halîl olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla”Oku
- 3Kelime-i Tevhîd · s.168“"Elif" dedi ki: "Ben onun bayrak direğiyim ve 13 makamım vardır, ancak onun (Hullet) dostluk bayrağı 8. makamımda dalgalanmaktadır. Ben olmasaydım onun bayrağı ”Oku
- 4Hullet
- 5A'yân-ı Sâbite · s.492“İşte bu yüzden burası dostluk, yani hullet mertebesidir. İbrâhim (a.s.) mın Halil olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk ’ın fiilleri ”Oku
- 6Aşk ve İrfân Yolunda · s.167“Burası dostluk yani hullet mertebesidir. Hz. İbrâhim’in halîl olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla”Oku
- 7Sohbet Arası Sohbetler CD 18 · s.49“Bu birleşmenin ismine de Hullet diyorlar, dostluk diyorlar, işte İbrahim (as) ın “Halil” lakabı bu yüzdendir. Madde mertebesinde Esma-ı İlahiyeyi giyinmesi bakı”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.