İlyâsiyye Fassı'nın 'Hikmet-i Înâsiyye' adıyla anılmasının hikmeti nedir?

İlyâsiyye Fassı'nın "Hikmet-i Înâsiyye" olarak adlandırılmasının temelinde, varlığın birliği ve bu birliğin tezâhüründeki ikilik anlayışı yatar. Bu hikmetin ruhu ve özeti şudur ki, varlık birdir ve o da Hakk'ın varlığıdır¹. Ancak bu tek varlık, itibar yönünden iki kısma ayrılır: etkileyen (müessir) ve etkilenen (müesserün-fîh)¹. "Allah" denildiğinde, bu genel ifadeden birbirine zıt iki kavramın anlaşıldığı belirtilir; bunlardan biri fiil mertebesinden ibaret olan etkileyen, diğeri ise etkilenendir¹.

Bu varlık işinin etkileyen ile etkilenene bölünmesi, "Hikmet-i Înâsiyye"nin ruhu ve özü olarak kabul edilir; zira ancak bu ayrım, Hakk ile âlem arasındaki ilişkiyi açıklar³. Bu hikmetin dayandığı bu ma'rifet, Hakk yolcusunun (sâlikin) tam ve kâmil bilgi sahibi olması için yeterlidir². Zevk yoluyla bu mertebeye ulaşamayan sâlikin himmeti yüce olursa, Cenâb-ı Hakk onu bu mertebeye ulaşmaya muvaffak eder ve ona bu ma'rifette doğru yolu gösterir². İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinde her peygamberin bir hikmeti temsil ettiği bu sistemde, İlyâs (a.s.)'ın temsil ettiği hikmet, varlığın birliğindeki bu ikiliğin idrâkidir. Bu, sâlikin ma'rifet-i tâmme-i kâmileye ulaşmasında önemli bir basamaktır⁴.