Zekeriyyâiyye Fassı'nın anahtar terim envanteri nedir?

Tasavvufî literatürde "anahtar" terimi, genellikle bir sırrın, bir bilginin veya bir mânevî hâlin kapısını açan sembolik bir kavramı ifade eder. Verilen kaynaklarda Zekeriyyâiyye Fassı'na özgü bir anahtar terim envanteri bulunmamakla birlikte, "anahtar" kelimesinin geçtiği diğer bağlamlar, bu kavramın tasavvuftaki işlevini aydınlatmaktadır. Örneğin, Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde Hz. Hızır'ın Hz. Musa'nın karşılaştığı zorlukları çözmek için "anahtarlar" verdiği belirtilir¹. Bu durum, anahtarın, akılla çözülemeyen meselelerin hikmetini idrak etmeyi sağlayan ilâhî bir açılım olduğunu gösterir.

Benzer şekilde, Kelime-i Tevhid olan "Lâ ilâhe illallah" zikrinin, Nefs-i Emmâre mertebesinden kurtuluşun "anahtarı" olduğu ifade edilir². Bu, belirli bir zikrin veya eylemin, sâlikin nefs mertebelerinde yükselmesini sağlayan temel bir araç olduğunu vurgular. Nefs mertebeleri, sâlikin mânevî yolculuğunda aşması gereken katmanları temsil eder ve her mertebenin kendine özgü zulmetleri vardır. Bu zulmetleri aşmak için belirli "anahtarlar"a ihtiyaç duyulur.

Muhyiddîn İbn Arabî'nin Fütûhât-ı Mekkiyye'si de "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve eserin, İbn Arabî'nin Kâbe'yi tavaf ederken aldığı mânevî "fetihler" (açılımlar) sayesinde yazıldığı belirtilir. Bu "fetihler", eserin içerdiği 560 bâbda ele alınan ibâdet, ahlâk, merâtib-i vücûd, velâyet hiyerarşisi gibi tasavvufî bilgilerin kapılarını açan birer "anahtar" niteliğindedir. Dolayısıyla, Zekeriyyâiyye Fassı'nın anahtar terimleri de, muhtemelen o fassın işlediği peygamber kıssası ve onunla ilişkili tasavvufî hikmetlerin özünü teşkil eden kavramlar olacaktır.